Cytomegalia w ciąży: Co warto wiedzieć?
Z tego artykułu dowiesz się:
Cytomegalia to zakażenie wywołane przez wirusa cytomegalii (CMV). U dorosłych przebiega zazwyczaj łagodnie, u kobiet w ciąży może jednak stanowić poważne zagrożenie dla rozwijającego się płodu. Do tego większości przypadków zakażenie przebiega bezobjawowo lub z objawami przypominającymi grypę.
Czym jest cytomegalia i jak wpływa na ciążę?
Wirus cytomegalii występuje powszechnie na całym świecie. Szacuje się, że aż 40-80% dorosłych w krajach rozwiniętych i prawie wszyscy dorośli w krajach rozwijających się mieli kontakt z tym patogenem.
Codziennie na świecie ponad 2500 noworodków przychodzi na świat zakażonych wirusem cytomegalii (CMV). Co piąte z tych dzieci umiera lub doznaje trwałych uszkodzeń zdrowia.
Definicja i charakterystyka wirusa cytomegalii (CMV)
Wirus cytomegalii (CMV) to powszechnie występujący patogen z rodziny herpeswirusów. Pierwsze zakażenie CMV najczęściej przebiega bezobjawowo lub z łagodnymi objawami przypominającymi grypę (np. złe samopoczucie, bóle
mięśniowe, długotrwała gorączka). Po przebytym zakażeniu pierwotnym wirus pozostaje w organizmie w stanie utajonym, ukryty w niektórych komórkach. Może się reaktywować w sytuacjach obniżonej odporności, np. podczas ciąży, przeszczepu narządów, chemioterapii.
→ Dowiedz się więcej: Szczepienie na krztusiec w ciąży: co warto wiedzieć?
Jednym z najpoważniejszych powikłań zakażenia CMV jest przeniesienie wirusa na płód podczas ciąży, co może prowadzić do poważnych wad wrodzonych (m.in. opóźnienia rozwoju umysłowego, utraty słuchu). Najczęstsze drogi zakażenia to kontakt bezpośredni z wydzielinami zakażonej osoby (ślina, mocz, nasienie), transfuzje krwi oraz przeszczepy narządów.
Jak dochodzi do zakażenia wirusem cytomegalii w ciąży?
Do zakażenia wirusem cytomegalii może dojść w czasie ciąży, podczas porodu lub po urodzeniu. Ciężki przebieg choroby obserwuje się najczęściej u noworodków zakażonych w łonie matki, zwłaszcza jeśli matka po raz pierwszy miała kontakt z wirusem w ciąży lub jeśli wirus utajony (latentny) u matki uległ reaktywacji.
Małe dzieci, zwłaszcza te uczęszczające do żłobków i przedszkoli, często są nosicielami wirusa cytomegalii (CMV) i wydalają go przez dłuższy czas. Kontakt z nimi (w pracy lub w domu) zwiększa ryzyko zakażenia. Stąd działania profilaktyczne kierowane są przede wszystkim do kobiet planujących ciążę lub w ciąży i obejmują m.in. dokładne mycie rąk wodą z mydłem po zmianie pieluchy, przebieraniu dziecka, karmieniu go, wycierania śliny lub wydzieliny z nosa w czasie kataru.
→ Przeczytaj także: 15 najważniejszych informacji o L4 w ciąży
Pierwotne a wtórne zakażenie CMV – różnice i ryzyko dla płodu
Zakażenie wirusem cytomegalii (CMV) może przebiegać na dwa główne sposoby: jako zakażenie pierwotne lub wtórne.
Zakażenie pierwotne CMV to pierwsze zetknięcie organizmu z wirusem cytomegalii. W ciąży stanowi największe zagrożenie dla płodu. Jest to związane z tym, że organizm matki nie ma jeszcze wytworzonych przeciwciał, które mogłyby chronić dziecko przed infekcją.
→ Dowiedz się więcej: Wirusy niebezpieczne w ciąży. 3 mniej oczywiste infekcje, które mogą zagrażać dziecku lub matce
Z kolei zakażenie wtórne CMV to ponowne zakażenie wirusem cytomegalii u osoby, która miała już wcześniej kontakt z tym wirusem. I chociaż zakażenie wtórne również może stanowić zagrożenie dla płodu, ryzyko powikłań jest zwykle mniejsze niż w przypadku zakażenia pierwotnego. To dlatego, że organizm matki ma już wytworzone przeciwciała, które mogą częściowo chronić dziecko.
Rozróżnienie między zakażeniem pierwotnym a wtórnym odbywa się na podstawie badań serologicznych krwi. Badania te pozwalają na wykrycie przeciwciał przeciwko wirusowi cytomegalii oraz określenie ich klasy (IgM, IgG) i awidności.
Objawy i diagnostyka cytomegalii w ciąży
Zakażenie wirusem cytomegalii (CMV) w ciąży często przebiega bezobjawowo. To właśnie sprawia, że jest tak podstępne i stanowi poważne zagrożenie dla rozwoju płodu. Niekiedy u matki mogą pojawić się objawy grypopodobne jak gorączka, ból mięśni, ból głowy, powiększenie węzłów chłonnych czy ból gardła. Są jednak na tyle niespecyficzne, że mogą wskazywać na wiele innych infekcji.
→ Przeczytaj również: Grypa w ciąży bez paniki – kiedy się martwić, a kiedy nie
Objawy zakażenia CMV u kobiet ciężarnych
Skutki zakażenia wirusem cytomegalii dla dziecka zależą od tego, kiedy matka zaraziła się wirusem. Jeśli zakażenie nastąpiło w pierwszej połowie ciąży, dziecko częściej rodzi się z wyraźnymi objawami choroby. Natomiast zakażenie w drugiej połowie ciąży, zwłaszcza pod jej koniec, może przebiegać u noworodka bez widocznych objawów. Te mogą pojawić się po kilku miesiącach, a nawet latach po narodzinach (przeważnie stwierdza się niedosłuch oraz zaburzenia mowy i trudności w nauce).
→ Dowiedz się więcej: Czego nie jeść w ciąży? Kompletny przewodnik dla przyszłych mam
W przypadku pojawienia się objawów cytomegalii u noworodka najczęściej obserwuje się małogłowie, zwapnienia śródmózgowe, poszerzenie komór bocznych mózgu, zapalenie siatkówki i niedosłuch nerwowo-zmysłowy. U dziecka mogą też pojawić się wybroczyny i wysypki skórne, powiększenie wątroby i śledziony oraz żółtaczka.
Zakażenie cytomegalią w ciąży może też wiązać się z porodem przedwczesnym i/lub z opóźnieniem wzrastania wewnątrzmacicznego.
→ Sprawdź, jak przygotować plan porodu – 5 rzeczy, które warto uwzględnić
Badania serologiczne: przeciwciała IgM, IgG i awidność IgG
W diagnostyce zakażenia wirusem cytomegalii (CMV) istotne są badania serologiczne, które powinny być wykonane przed ciążą lub na jak najwcześniejszym etapie ciąży (podobnie jak w przypadku toksoplazmozy). Szczególnie powinny o nim pamiętać kobiety pracujące w żłobkach, przedszkolach, ośrodkach zdrowia.
Badania serologiczne pozwalają na wykrycie obecności przeciwciał, które organizm wytwarza w odpowiedzi na infekcję. Dzięki nim można określić, czy doszło do świeżego zakażenia, czy też mamy do czynienia z infekcją przewlekłą lub przebytą.
Są dwa rodzaje przeciwciał:
- IgM – są to przeciwciała, które pojawiają się jako pierwsze po infekcji. Ich obecność świadczy o świeżym, ostrym zakażeniu. Po kilku miesiącach poziom IgM zwykle spada.
- IgG – pojawiają się nieco później niż IgM i utrzymują się w organizmie przez dłuższy czas, nawet po ustąpieniu objawów. Ich obecność świadczy o przebytym zakażeniu.
Z kolei awidność IgG określa siłę wiązania przeciwciał IgG z antygenem wirusa. Przeciwciała IgG wytwarzane w odpowiedzi na świeże zakażenie mają niższą awidność niż te, które powstały w odpowiedzi na zakażenie sprzed wielu miesięcy. Badanie awidności IgG pozwala więc odróżnić świeże zakażenie od przebytego.
Wyniki badań powinien zawsze interpretować lekarz (mogą być fałszywie dodatnie lub fałszywie ujemne).
Diagnostyka prenatalna: rola amniopunkcji i testów PCR
W przypadku diagnostyki prenatalnej cytomegalii istotnym badaniem jest aminopunkcja, która pozwala potwierdzić lub wykluczyć obecności CMV w płynie owodniowym.
Badanie wykonuje się zazwyczaj po 21. tygodniu ciąży i co najmniej 7 tygodni po zakażeniu matki. Dopiero po tym czasie wirus jest wydalany przez płód w wystarczająco dużych ilościach, aby można go było wykryć w płynie owodniowym. To podejście jest szczególnie ważne w przypadku pierwszego zakażenia matki, gdy ryzyko przeniesienia wirusa na płód jest największe (wynosi ok. 40%).
Jeśli zakażenie dziecka się potwierdzi, monitoruje się jego stan za pomocą USG (zwykle co 2–4 tygodnie), niekiedy za pomocą tomografii rezonansu magnetycznego (MRI). Brak nieprawidłowości nie jest co prawda gwarancją zdrowia, ale daje nadzieje na dobre rokowanie dla dziecka.
→ Dowiedz się więcej: Wirus RSV. Co trzeba o nim wiedzieć?
U noworodków z podejrzeniem wrodzonego zakażenia cytomegalowirusem (CMV) diagnostyka opiera się przede wszystkim na badaniach wirusologicznych, a nie serologicznych. Obecność wirusa CMV potwierdza się poprzez wykrycie jego materiału genetycznego w próbkach pobranych np. z krwi, moczu, śliny lub płynu mózgowo-rdzeniowego. Najczęściej stosowaną metodą jest reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), która pozwala nie tylko na wykrycie wirusa, ale także na określenie jego ilości. Wysokie stężenie wirusa może być związane z większym ryzykiem wystąpienia powikłań (np. utratą słuchu).
Wrodzona cytomegalia: ryzyko i konsekwencje
Cytomegalia wrodzona jest poważnym problemem zdrowotnym, który może mieć długotrwałe konsekwencje dla dziecka.
Jak wirus CMV przenosi się na płód? Rola łożyska
Łożysko pełni funkcję bariery ochronnej, chroniącej płód przed szkodliwymi czynnikami obecnymi w organizmie matki. Jednak nie jest to bariera całkowicie nieprzepuszczalna. Wirus CMV może przeniknąć przez łożysko i dotrzeć do płodu.
