Objawy zapalenia ucha u dziecka: jak je rozpoznać i co oznaczają?

Zapalenie ucha to jedna z najczęstszych infekcji wieku dziecięcego, zwłaszcza wśród maluchów do 5. roku życia. Choć dla dorosłego może być to tylko uciążliwy ból, u dziecka objawy często są mniej oczywiste i mogą przypominać przeziębienie, rozdrażnienie czy nawet problemy ze snem. Sprawdzamy, jakie są najczęstsze objawy zapalenia ucha u dzieci, co mogą oznaczać oraz kiedy warto niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Najczęstsze objawy zapalenia ucha u dzieci

Ból ucha – charakterystyka i nasilenie

Ból ucha to najbardziej typowy i dokuczliwy objaw zapalenia ucha u najmłodszych. Najczęściej pojawia się nagle, często w nocy, i przybiera różne formy — od lekkiego dyskomfortu po ostry, pulsujący ból. Może się nasilać przy zmianie pozycji ciała, np. przy leżeniu na chorym uchu, lub w trakcie kichania, kaszlu czy podczas przełykania. U starszych dzieci ból bywa opisywany jako uczucie pełności w uchu, ucisk lub tępe pulsowanie.

Intensywny i silny ból ucha, który nagle ustępuje, może świadczyć o pęknięciu błony bębenkowej. W takim przypadku konieczna jest szybka konsultacja lekarska.

Gorączka i inne objawy ogólnoustrojowe

W przebiegu zapalenia ucha środkowego gorączka jest częstym objawem, szczególnie u młodszych dzieci. Temperatura może sięgać nawet powyżej 39°C i zwykle pojawia się nagle. Towarzyszą jej inne objawy ogólnoustrojowe, m.in:

• ogólne osłabienie,
• apatia lub przeciwnie – nadmierna drażliwość,
• brak chęci do zabawy,
• uczucie rozbicia,
• dreszcze.

→ Przeczytaj również: Jak zbić gorączkę u dziecka?

Wyciek z ucha i perforacja błony bębenkowej

W niektórych przypadkach zapalenie ucha może prowadzić do nagromadzenia się ropy w jamie bębenkowej. Gdy ciśnienie staje się zbyt duże, może dojść do samoistnego pęknięcia (perforacji) błony bębenkowej, czemu towarzyszy nagły wyciek wydzieliny z ucha (ropnej lub surowiczej), ulga w bólu (ból nagle ustępuje po wypłynięciu wydzieliny), a także możliwe pogorszenie słuchu w chorym uchu.

Choć perforacja brzmi groźnie, w wielu przypadkach błona bębenkowa goi się samoistnie. Mimo to każdy taki przypadek wymaga kontroli laryngologicznej.

Objawy zapalenia ucha u niemowlaka – na co zwrócić uwagę?

W przypadku niemowląt, zapalenie ucha może objawiać się w sposób, który nie kojarzy się od razu z infekcją uszną. Typowe, ale często mylnie interpretowane objawy bólu ucha to:

• pocieranie lub ciągnięcie za ucho – dziecko może próbować złagodzić dyskomfort dotykiem, co bywa mylone z nawykiem lub zabawą,
• nasilona płaczliwość i drażliwość, szczególnie w pozycji leżącej – leżenie może zwiększać ciśnienie w uchu środkowym, co nasila ból,
• problemy ze snem – dziecko budzi się częściej niż zwykle lub nie może zasnąć, zwłaszcza na jednej stronie,
• utrata apetytu, trudności z karmieniem – ssanie może nasilać ból ucha, zwłaszcza jeśli infekcja dotyczy ucha po stronie, na której dziecko leży podczas karmienia,
• wymioty lub biegunka – infekcje ucha mogą przebiegać z objawami żołądkowo-jelitowymi, szczególnie u niemowląt,
• niepokój – maluch może być bardziej pobudzony, prężyć się, nagle płakać lub reagować nieadekwatnie do bodźców.

Zapalenie ucha bez gorączki – czy to możliwe?

Tak, zapalenie ucha może występować bez gorączki, zwłaszcza u bardzo małych dzieci lub w przypadkach przewlekłych.

→ Przeczytaj również: CRP u dziecka: kiedy badać, jak interpretować wyniki i co oznacza podwyższony poziom

Rodzaje zapalenia ucha i ich objawy

Ostre zapalenie ucha środkowego – objawy i przebieg

To najczęstsza forma zapalenia ucha u dzieci, zwykle rozwijająca się jako powikłanie infekcji górnych dróg oddechowych. Objawy pojawiają się nagle i są wyraźnie nasilone. To m.in. silny ból ucha, gorączka (często powyżej 38–39°C), uczucie zatkanego ucha, pogorszenie słuchu, płaczliwość i rozdrażnienie, w niektórych przypadkach wyciek z ucha (przy perforacji błony bębenkowej).

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego

Ten typ zapalenia ucha często przebiega bez bólu i gorączki, dlatego bywa trudny do zauważenia. Dochodzi tu do gromadzenia się płynu w jamie bębenkowej, co może prowadzić do pogorszenia słuchu, problemów z koncentracją i mową (zwłaszcza u małych dzieci) oraz uczucia pełności lub „przytkanego” ucha.

Wysiękowe zapalenie może utrzymywać się tygodniami, dlatego tak ważne są regularne kontrole u laryngologa, szczególnie u dzieci z nawracającymi infekcjami.

Przewlekłe i nawracające zapalenie ucha. Jak je rozpoznać?

Mówimy o przewlekłym zapaleniu ucha, gdy objawy utrzymują się przez wiele tygodni, często z wyciekiem z ucha i trwałym uszkodzeniem błony bębenkowej. Z kolei nawracające zapalenia to takie, które powracają co najmniej 3 razy w ciągu 6 miesięcy lub 4 razy w ciągu roku. Objawy mogą być podobne do ostrych stanów, ale pojawiają się cyklicznie.

Zapalenie ucha wewnętrznego i zewnętrznego – mniej typowe przypadki

Zapalenie ucha wewnętrznego (zapalenie błędnika) to poważna, ale rzadka choroba, wymagająca natychmiastowej pomocy medycznej. Objawy obejmują problemy z równowagą, silne zawroty głowy, nudności, wymioty, szumy uszne i nagłą utratę słuchu.

Ten typ zapalenia może prowadzić do trwałego uszkodzenia słuchu i układu równowagi, dlatego wymaga pilnej diagnostyki i leczenia szpitalnego.

Z kolei zapalenie ucha zewnętrznego (tzw. ucho pływaka) to infekcja przewodu słuchowego zewnętrznego, często wywołana przez bakterie lub grzyby. Objawy to ból nasilający się przy dotyku ucha, świąd i zaczerwienienie, obrzęk przewodu słuchowego, czasem wyciek i pogorszenie słuchu.

→ Przeczytaj również: Bilanse dziecka – 7 faktów, które powinien znać każdy rodzic

Czynniki ryzyka i przyczyny zapalenia ucha u dzieci

U małych dzieci trąbka słuchowa (przewód Eustachiusza), która łączy ucho środkowe z nosogardłem, jest krótsza, szersza i przebiega bardziej poziomo niż u dorosłych. Ta niedojrzałość anatomiczna trąbki słuchowej ułatwia przenikanie drobnoustrojów z nosogardła do ucha środkowego, zwłaszcza w czasie infekcji. Niedojrzałość układu immunologicznego u dzieci w wieku żłobkowym i przedszkolnym sprawia, że ich organizm nie radzi sobie jeszcze skutecznie z infekcjami, co zwiększa ryzyko rozwoju stanów zapalnych.

Przerost migdałka gardłowego (tzw. „trzeci migdał”) może mechanicznie blokować drożność trąbki słuchowej, utrudniając wentylację ucha środkowego i odprowadzanie wydzieliny. Częste infekcje nosa, gardła i zapalenie zatok również prowadzą do stanu zapalnego w obrębie górnych dróg oddechowych, co sprzyja rozprzestrzenianiu się bakterii i wirusów w kierunku ucha środkowego. Dzieci uczęszczające do żłobka czy przedszkola są szczególnie narażone na kontakt z patogenami, co zwiększa częstość infekcji.

Wpływ dymu tytoniowego i karmienia piersią na ryzyko zachorowania

Dzieci narażone na bierne palenie (wdychanie dymu tytoniowego) częściej chorują na zapalenie ucha, ponieważ dym uszkadza błony śluzowe i osłabia lokalną odporność.

Z kolei karmienie piersią, zwłaszcza przez pierwsze 6 miesięcy życia, zmniejsza ryzyko zachorowania. Mleko matki zawiera przeciwciała i składniki wspomagające rozwój układu odpornościowego oraz naturalnie chroni przed infekcjami. Badania wykazują, że dzieci karmione piersią rzadziej cierpią na nawracające zapalenia ucha środkowego niż dzieci karmione sztucznie.

Jak leczyć zapalenia ucha?

Leczenie zapalenia ucha u dzieci zależy od rodzaju zapalenia, jego nasilenia, wieku pacjenta oraz ogólnego stanu zdrowia. W wielu przypadkach choroba ma charakter samoograniczający się i wymaga jedynie leczenia objawowego. Jednak w sytuacjach bardziej zaawansowanych lub przewlekłych konieczne może być zastosowanie terapii przyczynowej, w tym antybiotyków.

Jednym z głównych objawów zapalenia ucha, który sprawia dziecku duży dyskomfort, jest ból. W leczeniu objawowym najczęściej stosuje się ibuprofen (działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie i przeciwgorączkowo) lub paracetamol.

Antybiotykoterapia i rola amoksycyliny

Nie każde zapalenie ucha wymaga leczenia antybiotykiem. W wielu przypadkach, szczególnie u starszych dzieci z łagodnym przebiegiem, zaleca się tzw. „czujną obserwację” przez 48-72 godziny. Jeśli objawy nie ustępują lub nasilają się, lekarz może zalecić antybiotyk (najczęściej jest to amoksycylina z kwasem klawulanowym).

Zobacz także

Dzień Dziecka. Co kupić?

W leczeniu zapalenia ucha zewnętrznego, a czasem także jako uzupełnienie leczenia zapalenia ucha środkowego, stosuje się krople do uszu. Ale uwaga: w przypadku perforacji (pęknięcia) błony bębenkowej niektóre krople mogą być przeciwwskazane, dlatego zawsze należy skonsultować się z lekarzem przed ich zastosowaniem.

Leczenie chirurgiczne i specjalistyczne interwencje

Paracenteza to niewielki zabieg polegający na wykonaniu nacięcia błony bębenkowej w celu odprowadzenia nagromadzonego płynu (wysięku lub ropy), zmniejszenia ciśnienia i uciążliwego bólu oraz pobrania materiału do badań mikrobiologicznych (w przypadkach nietypowych, opornych na leczenie infekcji). Jest to zabieg krótki i stosunkowo bezpieczny.

Z kolei drenaż wentylacyjny polega na wszczepieniu do błony bębenkowej małych rurek (tzw. drenów), które umożliwiają przewietrzanie ucha środkowego i zapobiegają gromadzeniu się płynu.

Wskazania do założenia drenów:

• przewlekłe wysiękowe zapalenie ucha (utrzymujące się >3 miesiące),
• nawracające ostre zapalenia ucha (≥3 epizody w ciągu 6 miesięcy lub ≥4 w ciągu roku),
• utrata słuchu spowodowana zaleganiem płynu za błoną bębenkową,
• opóźniony rozwój mowy i zaburzenia komunikacji związane z niedosłuchem,
• nieprawidłowa budowa anatomiczna ucha lub zaburzenia czynności trąbki słuchowej (np. w przebiegu zespołów genetycznych, rozszczepu podniebienia).

Dreny wentylacyjne najczęściej wypadają samoistnie po kilku miesiącach. W tym czasie konieczne są regularne kontrole laryngologiczne.

Powikłania nieleczonego zapalenia ucha

Jednym z najczęstszych powikłań przewlekłego lub wysiękowego zapalenia ucha jest utrata słuchu, zwykle przejściowa, wynikająca z obecności płynu w uchu środkowym. Jeśli jednak stan ten utrzymuje się dłużej (powyżej 3 miesięcy) lub dochodzi do uszkodzenia struktur ucha, niedosłuch może stać się trwały. Może to zaburzać rozwój mowy i wpływać na zdolności poznawcze dziecka.

Zapalenie wyrostka sutkowatego (mastoiditis) to poważne powikłanie, które występuje, gdy infekcja rozszerza się na kość czaszki za uchem (wyrostek sutkowaty). Objawia się obrzękiem i zaczerwienieniem za uchem, gorączką, bólem przy dotyku tej okolicy i odstawaniem małżowiny usznej. Mastoiditis wymaga pilnego leczenia antybiotykami dożylnymi, a czasem interwencji chirurgicznej.

Trzeba też pamiętać, że długotrwałe wysiękowe zapalenie ucha może nie tylko upośledzać słuch, ale również prowadzić do opóźnień w rozwoju mowy, trudności z koncentracją i nauką oraz objawów podobnych do ADHD. W połączeniu z przerostem migdałka gardłowego może również nasilać chrapanie, zaburzenia oddychania w czasie snu i epizody bezdechu sennego.

Zdarza się również, że zapalenie ucha środkowego, szczególnie przewlekłe lub ropne, może objąć nerw twarzowy przebiegający w pobliżu struktur ucha. Skutkiem może być niedowład nerwu twarzowego lub porażenie mięśni twarzy, najczęściej po jednej stronie.

Profilaktyka zapalenia ucha u dzieci

Szczepienia przeciwko pneumokokom i Haemophilus influenzae

Dwa najczęstsze drobnoustroje wywołujące ostre zapalenie ucha środkowego to Streptococcus pneumoniae (pneumokoki) i Haemophilus influenzae typu B (HiB)

W Polsce obie szczepionki znajdują się w kalendarzu szczepień obowiązkowych. Ich podanie zmniejsza ryzyko wystąpienia ciężkich zakażeń ucha, a także innych chorób, jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy sepsa. Może też zredukować częstość nawrotów u dzieci z nawracającymi infekcjami górnych dróg oddechowych.

To może Cię zainteresować → Szczepienia – temat, który dzieli, porusza i niepokoi

Higiena, unikanie dymu tytoniowego i wspieranie odporności

• Bierne palenie zwiększa ryzyko zapaleń ucha nawet kilkukrotnie. Dym drażni błony śluzowe i upośledza działanie rzęsek oczyszczających w drogach oddechowych, co ułatwia szerzenie się infekcji.
• Częste mycie rąk i nauka prawidłowego wydmuchiwania nosa pomagają ograniczyć przenoszenie wirusów i bakterii, które mogą prowadzić do infekcji ucha.
• Szczególnie w sezonie infekcyjnym warto ograniczyć przebywanie w zatłoczonych miejscach i wspierać odporność dziecka, np. przez odpowiednią dietę i aktywność fizyczną.
• Długotrwały katar może prowadzić do zastoju wydzieliny i infekcji ucha. Pomocne są inhalacje z soli fizjologicznej, odpowiednie nawodnienie oraz leczenie alergii, jeśli występuje.
• Karmienie piersią przez co najmniej pierwsze 6 miesięcy życia wspiera rozwój układu odpornościowego i zmniejsza ryzyko infekcji ucha. W przypadku karmienia butelką ważne jest, by unikać pozycji leżącej. Może to sprzyjać cofaniu się mleka do trąbki słuchowej.

Bibliografia

• D. Pokorna-Kałwak, A. Jazienicka-Kiełb, Stany zapalne uszu u dzieci. Leczenie wspomagające przy antybiotykoterapii, Lekarz POZ 2023, nr 1, s. 43-49.
• A. Dobrzańska, Ł. Obrycki, P. Socha, Pediatria w praktyce lekarza POZ. Standardy Medyczne, Warszawa 2022.
• P. Dąbrowski, J. Szydłowski, Omówienie wytycznych Francuskiego Towarzystwa Otorynolaryngologicznego (SFORL) dotyczących stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych w zakażeniach laryngologicznych u dzieci. Lekarz POZ 2020; 6, s. 37-42.
• W. Hryniewicz, P. Albrecht, A. Radzikowski, Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego. Narodowy program ochrony antybiotyków 2016.
• A. Koniewska, N. Zięba, N. Urbaniec-Domżalska, W. Ścierski, Zapalenia uszu u dzieci, Pediatria po Dyplomie 2019; 23, s. 44-50.