Edukacja zdrowotna: nowy wymiar nauczania w polskich szkołach
Z tego artykułu dowiesz się:
Ministerstwo Edukacji planuje wprowadzić nowy przedmiot – edukację zdrowotną. Od roku szkolnego 2025/2026 miałby zastąpić wychowanie do życia w rodzinie. Ta zmiana budzi jednak spore kontrowersje. Z czego wynikają? I co znajdzie się w podstawie programowej edukacji zdrowotnej?
Wprowadzenie edukacji zdrowotnej
W edukacji dawno tak nie wrzało. Społeczeństwo jest mocno podzielone i odnosi się dość stanowczo do przedmiotu, który w planie lekcji ma się pojawić od 1 września 2025 roku. Edukacja zdrowotna, bo o nim mowa, ma być realizowana:
- w szkołach podstawowych w klasach IV–VIIII (w wymiarze 1 godzina tygodniowo w każdej klasie),
- w szkołach ponadpodstawowych: w liceum ogólnokształcącym, technikum oraz branżowej szkole I stopnia (w wymiarze 2 godzin w cyklu kształcenia).
Uczyć go będą mogli nauczyciele biologii, wychowania fizycznego, wychowania do życia w rodzinie i psychologowie. Takie uprawnienia zyskają też nauczyciele, którzy ukończyli studia lub studia podyplomowe w zakresie edukacji zdrowotnej i posiadają przygotowanie pedagogiczne.
→ Przeczytaj również: Jakub Tylman: Szkoła powinna być kolorowa!
Czym jest edukacja zdrowotna?
Edukacja zdrowotna ma na celu pomóc młodym ludziom w zdobywaniu wiedzy, rozwijaniu umiejętności i kształtowaniu postaw, które sprzyjają zdrowiu. To szeroki temat, który obejmuje wiele aspektów, od dbania o higienę osobistą, przez odżywianie, aktywność fizyczną, po radzenie sobie ze stresem i choroby. Jest to więc inwestycja w przyszłość, bo przekuwając wiedzę na praktykę możemy żyć dłużej, zdrowiej i szczęśliwiej. O co więc ten szum?
Nowy przedmiot szkolny: edukacja zdrowotna od 2025 roku
Edukacja zdrowotną ma zastąpić wychowanie do życia w rodzinie (WDŻ), które w polskich szkołach jest obecne od 1999 r. W ramach nowego przedmiotu uczniowie mają zdobyć niezbędne umiejętności do podejmowania świadomych decyzji dotyczących swojego zdrowia.
Edukacja zdrowotna wyposaży uczniów w wiedzę na temat prawidłowego odżywiania, aktywności fizycznej, higieny osobistej oraz profilaktyki chorób. Pomoże też zrozumieć, jak radzić sobie ze stresem, emocjami i trudnymi sytuacjami oraz jak budować poczucie własnej wartości. Uświadomi też uczniów w zakresie ich praw jako pacjentów. Dowiedzą się, jak ważne są regularne badania kontrolne i szczepienia.
Podstawy programowe edukacji zdrowotnej
Zaproponowana podstawa programowa obejmuje dziesięć działów, które odzwierciedlają sfery funkcjonowania człowieka, w tym:
- wartości i postawy,
- zdrowie fizyczne,
- aktywność fizyczna,
- odżywianie,
- zdrowie psychiczne,
- zdrowie społeczne,
- dojrzewanie,
- zdrowie seksualne,
- zdrowie środowiskowe,
- internet i profilaktyka uzależnień.
Treści zawarte w podstawie programowej mają pełnić rolę prewencyjną, szczególnie w przypadku przewidywanego możliwego pojawienia się u dzieci i młodzieży zachowań ryzykownych.
Kluczowe obszary edukacji zdrowotnej
Zdrowie fizyczne i psychiczne
Oba z wymienionych obszarów są szalenie ważne, zwłaszcza w przypadku dzieci. Rośnie zarówno liczba dzieci z nadwagą i otyłością, jak i chorobami psychicznymi z depresją na czele. W zestawieniu „Zachowania samobójcze wśród dzieci i młodzieży. Raport za lata 2012-2021” przywołane dane Komendy Głównej Policji są przerażające:
W 2021 roku 1496 dzieci i nastolatków poniżej 18. roku życia podjęło próbę samobójczą, aż 127 z tych prób zakończyło się śmiercią. W stosunku do 2020 roku jest to wzrost odpowiednio o 77 proc. oraz o 19 proc.
Szkoła w zakresie profilaktyki zdrowia psychicznego może zrobić dużo. Ma do tego narzędzia (m.in. psychologów i pedagogów, a także współpracujące z placówkami oświatowymi poradnie psychologiczno-pedagogiczne). Może dostarczać wiedzy na temat możliwości dbania o własne zdrowie psychiczne, sposobów reagowania czy miejsc pomocy. Tyle teoria, praktyka bowiem pokazuje, że jest inaczej.
Problem zbadała Najwyższa Izba Kontroli. W raporcie opublikowanym we wrześniu 2024 r. stwierdzono m.in., że:
- w latach 2020-2023 dzieci i młodzież nie otrzymały dopasowanej do potrzeb, kompleksowej pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej,
- 70 proc. skontrolowanych szkół nie wywiązało się z obowiązku zatrudnienia pedagoga specjalnego,
- żadna z kontrolowanych szkół nie oferowała uczniom wsparcia psychoterapeuty,
- aż 90 proc. szkół nie realizowało w pełni zaleceń poradni psychologiczno-pedagogicznych zawartych w dostarczonych do szkół orzeczeniach i opiniach (np. związanych z ADHD)
Eksperci zwracają też uwagę na zbyt obszerny zakres materiału w podstawie programowej i liczne klasy. Dodatkowo, system oceniania, który skupia się tylko na wynikach, może prowadzić do poczucia, że dziecko jest wartościowe tylko wtedy, gdy osiąga dobre oceny. Rywalizacja między uczniami i szkołami może prowadzić do stresu i presji (tę mogą również zwiększać rodzice, którzy stawiają zbyt wysokie oczekiwania wobec dziecka).
Problem jest zatem złożony, a poruszenie tematu zdrowia fizycznego i psychicznego podczas lekcji edukacji zdrowotnej to zdecydowanie za mało, by poprawiło się zdrowie i samopoczucie dzieci.
Zdrowie seksualne i społeczne
To obszar, który najbardziej dzieli w temacie edukacji zdrowotnej. Z całą pewnością istnieje potrzeba przygotowania młodych ludzi do odpowiedzialnego i świadomego życia seksualnego. Pojawiają się jednak obawy dotyczące treści przekazywanych na takich zajęciach.
Tymczasem spoglądając na podstawę programową, nowy przedmiot w przypadku uczniów klas IV-VI ma na celu:
- ukształtowanie pozytywnego podejścia do seksualności, opartego na wiedzy i akceptacji,
- rozwijanie umiejętności dbania o autonomię cielesną, w tym asertywnego odmawiania i rozpoznawania przekroczeń granic,
- przygotowanie do odpowiedzialnego życia w oparciu o szacunek dla siebie i innych,
- kształtowanie świadomości na temat stereotypów płciowych i ich wpływu na życie człowieka.
Uczniowie klas VII-VIII podczas edukacji zdrowotnej dowiedzą się o pozytywnym znaczeniu seksualności, omówią koncepcję popędu seksualnego i jego zmiany w okresie dojrzewania. Będą wymieniać powody, dla których ludzie podejmują aktywność seksualną i rozmawiać o konsekwencjach z nią związanych.
Po zrealizowaniu lekcji, uczniowie powinni m.in.:
- znać metody antykoncepcji, w tym antykoncepcję awaryjną,
- omawiać profilaktykę chorób przenoszonych drogą płciową,
- posiadać wiedzę na temat przebiegu ciąży, porodu naturalnego i przez cesarskie cięcie, karmienia piersią, połogu, opieki nad noworodkiem oraz roli szkół rodzenia,
- rozpoznawać i reagować na różne formy przemocy seksualnej,
- wymieniać zagrożenia związane z uwodzeniem w sieci, pornografią i prostytucją.
Kontrowersje i wyzwania
Kontrowersje wokół edukacji zdrowotnej
Edukacja zdrowotna to temat, który budzi sporo emocji. Najbardziej burzliwe dyskusje toczą się wokół tematu seksualności. Rodzice obawiają się, w jaki sposób te treści wpłyną nie tylko na rozwój fizyczny i behawioralny dzieci, ale też psychiczny i emocjonalny.
Zauważają też, że nie ma specjalnie wyszkolonej kadry, która mogłaby nauczać tego przedmiotu. To faktycznie dość istotne, bo zajęcia powinny być prowadzone przez pedagogów, którzy potrafią stworzyć atmosferę zaufania i bezpieczeństwa, w której uczniowie mogą zadawać pytania i dzielić się swoimi wątpliwościami. Zauważa to również prof. Zbigniew Izdebski, współtwórca podstawy programowej edukacji zdrowotnej:
Sytuacja jest trudna, bo nie ma jeszcze dobrze wykształconej kadry, by nauczać tego przedmiotu, ale zdecydowaliśmy, by nie odwlekać wprowadzenia edukacji zdrowotnej. W okresie przejściowym będą go uczyć nauczyciele biologii, pedagodzy szkolni czy nauczyciele wychowania fizycznego.
Związek Nauczycielstwa Polskiego zauważa z kolei, że projekt podstawy programowej nowego przedmiotu jest bardzo obszerny i częściowo powiela treści realizowane podczas innych przedmiotów, np. biologii czy informatyki.
Zdaniem ZNP należy rozważyć, czy nie byłoby zasadne wprowadzenie nowego przedmiotu Edukacja zdrowotna równocześnie z nowymi podstawami programowymi z innych przedmiotów, tak by treści nie powielały się i były spójne.
Edukacja zdrowotna jako przedmiot nieobowiązkowy
Choć początkowo nowy przedmiot miał być obowiązkowy (i oceniany, co również wzbudzało kontrowersje), w styczniu 2025 r. ministra edukacji Barbara Nowacka ogłosiła, że edukacja zdrowotna w roku szkolnym 2025/2026 będzie przedmiotem nieobowiązkowym. Oznacza to, że rodzice mogą zdecydować o nieposyłaniu dziecka na te zajęcia (podobnie jak jest z WDŻ). Decyzja ta jest związana z napięciami politycznymi.
Rola Ministerstwa Edukacji i Barbara Nowacka
Ministra edukacji Barbara Nowacka zapowiedziała, że będzie zachęcała wszystkich do wzięcia udziału w tych zajęciach.
To bardzo dobry, mądry, potrzebny program, który jest bardzo szeroki i kompleksowy, który nie będzie obowiązkowy, (…) który został zniszczony przez politykę i wywołał wielkie, niepotrzebne zamieszanie
– powiedziała na antenie radia RMF FM. I dodała:
(…) porozmawiamy z nauczycielami, jak ten program się sprawdza. To nam pozwoli stwierdzić, w jakim kierunku zmierzamy. Uważam, że ci, którzy protestowali przeciwko edukacji zdrowotnej (…), zrobili wielką krzywdę dzieciom i młodzieży. Protestują oni przeciwko rzeczom, których nie znają i nie rozumieją.
Znaczenie edukacji zdrowotnej
Nie da się zaprzeczyć, że odpowiednio poprowadzone zajęcia z edukacji zdrowotnej w szkole odgrywają istotną rolę w kształtowaniu zdrowego stylu życia i dobrostanu uczniów. Zdobyta podczas lekcji wiedza wpływa na ich obecne i przyszłe wybory dotyczące zdrowia, a także na ich ogólne samopoczucie i osiągnięcia w nauce.
Profilaktyka zdrowotna i programy profilaktyczne
Programy profilaktyczne w szkole są realizowane przez różnych specjalistów, w tym nauczycieli, pedagogów, psychologów, pielęgniarki szkolne oraz specjalistów z zewnątrz, np. przedstawicieli organizacji pozarządowych czy instytucji zajmujących się zdrowiem publicznym.
W polskich szkołach realizowane są różnorodne programy profilaktyczne, które odpowiadają na potrzeby uczniów w różnym wieku i dotyczą różnych aspektów zdrowia, m.in.:
- Ogólnopolski Program Edukacyjny „Trzymaj Formę!” współorganizowany jest przez Główny Inspektorat Sanitarny oraz Polską Federację Producentów Żywności Związek Pracodawców,
- „Spójrz Inaczej” – program, który wspiera wychowanie, pomagając rodzicom chronić dzieci przed ryzykownymi zachowaniami, uczy młodych ludzi nawiązywania i utrzymywania dobrych relacji oraz konstruktywnego rozwiązywania trudnych sytuacji,
- „Bieg po zdrowie” – program antytytoniowej edukacj