Kiedy dziecko zaczyna mówić?
Z tego artykułu dowiesz się:
Rozwój mowy u dziecka to proces, który przebiega stopniowo i u każdego malucha może wyglądać trochę inaczej. Można jednak wyróżnić pewne orientacyjne etapy, które pozwalają ocenić, czy wszystko przebiega prawidłowo. Poznaj krok po kroku etapy tej językowej podróży, odkryj proste sposoby na stymulację i naucz się rozpoznawać sygnały, które wymagają konsultacji ze specjalistą.
Etapy rozwoju mowy dziecka
Okresy rozwoju mowy: melodii, wyrazu, zdania i swoistej mowy dziecięcej
Wyróżnia się cztery okresy rozwoju mowy u dziecka
- Okres melodii (0–1 rok życia) – jest etap przygotowawczy, w którym dziecko uczy się brzmienia języka (rozpoznaje dźwięki, rytm i intonację mowy).
- Okres wyrazu (1–2 rok życia) – maluch wypowiada pierwsze świadome słowa, które mają konkretne znaczenie, np. „mama”, „tata”, „am”. W tym czasie słownictwo dziecka szybko się rozwija (pod koniec 2. roku życia może znać nawet 200–300 słów). Zaczyna też wyrażać potrzeby za pomocą jednego słowa (np. „pić” = chcę pić). Rozumie znacznie więcej, niż potrafi powiedzieć.
- Okres zdania (2–3 rok życia) – dziecko zaczyna łączyć wyrazy w proste zdania, najpierw 2-wyrazowe, potem 3- i 4-wyrazowe. Pojawiają się też pierwsze pytania: „Co to?”, „Gdzie jest?”, „Kto to?”. Ich wymowa może być jeszcze niedoskonała, ale komunikaty są coraz bardziej zrozumiałe (zwłaszcza dla najbliższych).
- Okres swoistej mowy dziecięcej (3–7 rok życia) – to czas intensywnego doskonalenia mowy, kiedy dziecko posługuje się już pełnymi zdaniami, rozwija gramatykę i słownictwo. Używa coraz bardziej złożonych struktur (pytania, przeczenia). Stopniowo poprawia się wymowa, ale niektóre głoski (np. „r”, „sz”) mogą być poprawnie wymawiane dopiero ok. 5–6 roku życia. W tym okresie też dzieci często tworzą własne słowa i formy gramatyczne.
Rozwój prenatalny mowy i przygotowanie do mówienia
Choć może się to wydawać zaskakujące, dziecko już w okresie prenatalnym zaczyna się przygotowywać do mówienia. I to na kilka sposobów.
Fundamentem mowy jest rozwój słuchu. Już około 18. tygodnia ciąży dziecko zaczyna odbierać dźwięki z otoczenia, a od 24. tygodnia słyszy wyraźnie głos mamy, bicie jej serca, dźwięki przewodu pokarmowego, a także muzykę czy głosy z zewnątrz. Dzięki temu rozpoznaje rytm, melodię i intonację języka, oswaja się z dźwiękami mowy, co ułatwia mu ich późniejsze rozpoznawanie, a także może „uczyć się” języka ojczystego już przed narodzinami.
W brzuchu dziecko wykonuje też trening aparatu mowy. Ćwiczy mięśnie języka, warg i żuchwy, czyli narządów potrzebnych do mówienia, m.in ssie kciuk, połyka płyn owodniowy, otwiera i zamyka buzię.
Głużenie: pierwszy etap wokalizacji (2.–3. miesiąc życia)
Głużenie to jeden z pierwszych etapów rozwoju mowy u dziecka. Pojawia się zazwyczaj między 6. a 8. tygodniem życia i polega na wydawaniu przez niemowlę przypadkowych dźwięków, np.: „aaa”, „eee”, „uuu”, „gghh”, „khh”. Dźwięki te mają charakter gardłowy. To nieświadome i niezależne od słuchu ćwiczenie narządów mowy (w głużeniu biorą udział głównie krtań, język i struny głosowe).
Co ważne, głużą także dzieci niesłyszące, ponieważ jest to odruchowa, fizjologiczna aktywność, niezależna od odbioru bodźców dźwiękowych.
Gaworzenie: powtarzanie sylab i dźwięków (od 6. miesiąca)
Gaworzenie to etap rozwoju mowy, który zazwyczaj pojawia się u niemowląt ok. 5.–6. miesiąca życia. W przeciwieństwie do wcześniejszego głużenia, gaworzenie ma już świadomy charakter i wiąże się z rozwojem słuchu oraz próbą naśladowania dźwięków z otoczenia. Dziecko zaczyna więc łączyć spółgłoski z samogłoskami i powtarzać sylaby, np.: „ma-ma”, „ba-ba”, „da-da”, „ta-ta”. Na początku są to tylko zabawy dźwiękami, ale z czasem niektóre z nich zaczynają nabierać znaczenia.
Gaworzenie to ważny krok w kierunku mówienia, bo rozwija słuch fonemowy, ćwiczy mięśnie artykulacyjne i uczy rytmu oraz melodii języka.
Pierwsze słowa: kiedy dziecko mówi „mama” i „tata” (10.–12. miesiąc)
Dziecko zazwyczaj zaczyna świadomie mówić „mama” lub „tata” między 10. a 14. miesiącem życia. Nie tylko więc wypowiada te słowa, ale też rozumie ich znaczenie.
A skąd wiemy, że słowo „mama” jest wypowiadane świadomie? Dziecko mówi je, patrząc na mamę lub wyciągając do niej ręce. Może też używać tego słowa w konkretnym kontekście (np. gdy czegoś potrzebuje, szuka kontaktu).
Pierwsze zdania: łączenie słów w wypowiedzi (18.–24. miesiąc)
Dziecko zaczyna łączyć wyrazy w proste zdania zazwyczaj między 18. a 24. miesiącem życia, czyli mniej więcej około 2. roku życia. To bardzo ważny moment w rozwoju mowy, bo oznacza, że maluch nie tylko zna pojedyncze słowa, ale potrafi je łączyć, by wyrazić myśl lub potrzebę.
Na początku zdania wypowiadane przez dziecko to bardzo proste konstrukcje, najczęściej złożone z dwóch słów, np.: „Mama da” (czyli: mama daj mi), „Tata auto”, „Nie chcę”, „Idź pa” (czyli: idę spać), „Am ciastko”.
Z czasem dziecko zaczyna używać 3- i 4-wyrazowych zdań oraz dodawać pierwsze czasowniki, zaimki i konstruować proste pytania.
Dwulatek świadomie komunikuje się (przejawia wyraźną intencję komunikacyjną), wie, że słowami bądź konkretnym gestem może coś osiągnąć, nawiązuje kontakt wzrokowy i domaga się uwagi dorosłego, reaguje na swoje imię , wskazuje placem rzeczy i zjawiska, które go interesują, używa prostych gestów, naśladuje zachowania dorosłych, łączy słowa w proste zdania
– mówi Anna Skiba, neurologopeda i autorka poradnika „Kiedy zacznie mówić”.
Czynniki wpływające na tempo rozwoju mowy
Zdolności słuchowe dziecka i ich znaczenie
Do nauki mowy niezbędny jest prawidłowy rozwój słuchu. Dzieci z zaburzeniami słuchu mogą mieć opóźnienia w rozwoju mowy, ponieważ nie słyszą wyraźnie dźwięków, które powinny naśladować.
Rola środowiska językowego i interakcji z dorosłymi
Dzieci wychowane w bogatym środowisku językowym zazwyczaj szybciej zaczynają mówić i łatwiej przyswajają słowa. Rodzina, rówieśnicy i opiekunowie odgrywają tu istotną rolę – mówienie do dziecka, czytanie mu książek, śpiewanie piosenek i rozmowy pomagają w nauce języka. Istotna jest też motywacja do komunikacji. Maluchy zachęcane do mówienia, chętniej próbują wypowiadać pierwsze słowa.
→ Przeczytaj również: Zespół stresu elektronicznego. Uchroń przed nim swoje dziecko!
Warto mieć na uwadze, że zbyt długi czas spędzany przed telewizorem, tabletem czy telefonem może negatywnie wpływać na rozwój mowy, ponieważ ogranicza interakcje werbalne z dorosłymi i rówieśnikami.
Stymulacja obrazami płynącymi z ekranu powoduje rozwój wyłącznie prawej półkuli mózgu, a dla mowy i komunikacji najważniejszy jest rozwój lewej, tzw. językowej półkuli mózgu
– tłumaczy Anna Skiba.
Znaczenie rozwoju psychoruchowego i motoryki małej
Sprawność fizyczna, a zwłaszcza koordynacja mięśni twarzy, języka, warg i strun głosowych, wpływa na umiejętność artykulacji dźwięków.
Genetyka i różnice płci w rozwoju mowy
Predyspozycje genetyczne mogą wpływać na tempo i sposób rozwoju mowy. Dzieci, które mają w rodzinie osoby z opóźnieniami mowy lub zaburzeniami językowymi, mogą być bardziej narażone na podobne trudności.
Różnice w rozwoju mowy między chłopcami i dziewczynkami były przedmiotem wielu badań. Jedno z niech opublikowane w „Journal of Speech, Language, and Hearing Research” w 2003 r. wykazało, że dziewczynki w wieku 2 lat miały więcej słów w swoim słowniku niż chłopcy, a także zaczynały mówić wcześniej. Jednak różnice te zazwyczaj nie są znaczące i wyrównują się w późniejszych latach życia. A czym można je tłumaczyć?
Może wynikać z różnic w rozwoju mózgu oraz w aktywności społecznej i interakcji z otoczeniem. Chłopcy często mniej aktywnie angażują się w interakcje językowe w porównaniu do dziewczynek, co może wpływać na tempo rozwoju mowy.
Jak wspierać rozwój mowy dziecka?
Wspieranie rozwoju mowy u dziecka to proces, który wymaga cierpliwości, uwagi i zaangażowania ze strony rodziców i opiekunów.
Czytanie książek i opowiadanie historii
Czytanie książek rozwija wyobraźnię i wzbogaca zasób słów dziecka.
- Czytaj codziennie – nawet jeśli dziecko jest za małe, by zrozumieć fabułę, słuchanie rytmu języka pomaga rozwijać zdolności językowe.
- Wybieraj książki odpowiednie do wieku – książeczki z dużymi obrazkami i prostymi słowami przyciągają uwagę dziecka.
- Zadawaj pytania – nawet niemowlakom można zadawać pytania o to, co się dzieje na obrazkach (np. „Gdzie jest piesek?”).
