Półpasiec a ospa – objawy, różnice i leczenie u dzieci i dorosłych

Choć półpasiec i ospę wietrzną wywołuje ten sam wirus, choroby mają inny przebieg. Na ospę częściej chorują dzieci, natomiast półpasiec częściej dotyka dorosłych i objawia się pęcherzykami po jednej stronie ciała, często bolesnymi lub swędzącymi. Sprawdzamy, jak rozpoznać oba schorzenia, jak je odróżnić oraz leczyć. 

Półpasiec a ospa: wiedza w pigułce

• Półpasiec i ospę wietrzną wywołuje ten sam wirus – Varicella Zoster.
• Ospa wietrzna to choroba wieku dziecięcego z wysypką rozsianą po całym ciele.
• Półpasiec częściej rozpoznaje się u dorosłych, choć dzieci też mogą zachorować. Wysypka jest zwykle jednostronnie, w pasmach skóry, często z silnym bólem.
• Zaraźliwość: półpasiec nie zaraża innych półpaścem, ale wirus może wywołać ospę u osób, które jej nie przeszły albo nie były szczepione.
• Czas trwania: półpasiec zwykle 2–4 tygodnie, ospa kilka dni (u dzieci).
• Leczenie: półpasiec – leki przeciwwirusowe przepisane przez lekarza, łagodzenie bólu; ospa – zwykle leczenie objawowe.
• Profilaktyka: szczepienia przeciw ospie zmniejszają ryzyko ospy i półpaśca.

Czym jest półpasiec? Objawy i przyczyny choroby

Półpasiec to choroba wywoływana przez wirus ospy wietrznej (Varicella zoster), który po przebytej chorobie pozostaje w organizmie w postaci uśpionej w komórkach nerwowych. Aktywacja wirusa może nastąpić wiele lat później, prowadząc do charakterystycznej wysypki, bólu i pieczenia wzdłuż zajętego nerwu.

Objawy półpaśca obejmują zaczerwienione, pęcherzykowe zmiany skórne, silne swędzenie, a często także gorączkę, osłabienie czy bóle głowy. Choroba może wystąpić zarówno u dzieci, jak i dorosłych, choć ryzyko i przebieg są zwykle łagodniejsze u najmłodszych.

Do najczęstszych przyczyn reaktywacji wirusa należą obniżona odporność, stres, przewlekłe choroby oraz wiek powyżej 50 lat. Szczególnie narażone są osoby, które wcześniej przeszły ospę wietrzną lub nie były szczepione przeciwko tej chorobie.

Czym jest ospa wietrzna? Jakie są jej objawy?

Ospę wietrzną wywołuje bardzo zaraźliwy wirus VZV (varicella-zoster virus). Najbardziej charakterystycznym objawem tej choroby jest wysypka, która wygląda jak czerwone plamki, grudki, małe pęcherzyki wypełnione płynem oraz krostki, które z czasem zasychają w strupki. Najczęściej pojawia się najpierw na głowie i tułowiu, a potem na rękach i nogach. U niektórych dzieci zmiany mogą też wystąpić w ustach lub na oczach. Na 1–2 dni przed wysypką mogą pojawić się objawy grypopodobne (gorączka, zmęczenie czy bóle mięśni).

W typowym przebiegu ospy wysypka znika bez pozostawiania trwałych blizn.

Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak przebiega ospa wietrzna u dzieci i ile trwa, przeczytaj nasz artykuł Ospa wietrzna – ile trwa i jak przebiega u dzieci?

Jakie są różnice między półpaścem a ospą?

I ospę, i półpasiec wywołuje wirus VZV. Jednak w przypadku półpaśca do zakażenia nie dochodzi drogą kropelkową, jak w przypadku ospy wietrznej (nie bez powodu nazywa się „wietrzna”), tylko w wyniku uaktywnienia się wirusa, który po przechorowaniu ospy nie znika z organizmu, tylko „zasypia” w zwojach nerwów czuciowych.

Choroby mają różny przebieg. W przypadku ospy na początku pojawiają się czerwone plamki, które stopniowo przekształcają się w grudki, pęcherzyki i krostki, a ostatecznie pokrywają się strupkami. Wysypka zwykle obejmuje głównie tułów i głowę, a w mniejszym stopniu kończyny. Nowe wykwity mogą pojawiać się w kilku kolejnych rzutach w ciągu 3–4 dni.

Z kolei półpasiec zazwyczaj objawia się pęcherzykami po jednej stronie ciała, w obrębie jednego do trzech obszarów skóry (tzw. dermatomów). Do tego półpasiec często wiąże się z bólem lub mrowieniem w zajętym obszarze, który może utrzymywać się dłużej niż same zmiany skórne.

Częstość występowania półpaśca rośnie wraz z wiekiem i gwałtownie wzrasta po 50. roku życia (wtedy też choroba częściej ma bardzo poważny przebieg i rośnie ryzyko powikłań). Ma to związek ze spadkiem odporności komórkowej na wirusa ospy wietrznej (VZV).

Czy dzieci mogą zachorować na półpasiec?

Tak, dzieci również mogą zachorować na półpasiec, choć zdarza się to rzadziej niż u dorosłych. W ich przypadku przebieg choroby jest zwykle łagodniejszy, a wysypka i ból są mniej nasilone niż u dorosłych (dolegliwości bólowe mogą nawet wcale nie występować).

U małych dzieci wysypka półpaśca najczęściej pojawia się w okolicach szyi, karku i ramion (obszary unerwione przez nerwy szyjne). U starszych dzieci i dorosłych zmiany skórne zwykle lokalizują się w okolicy klatki piersiowej oraz górnej części pleców w odcinku lędźwiowym.

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania na półpasiec u dzieci zalicza się obniżoną odporność, zwłaszcza typu komórkowego, która może być efektem niedawno przebytej infekcji, leczenia immunosupresyjnego lub chorób osłabiających układ odpornościowy. Ryzyko wzrasta także u dzieci z astmą oskrzelową.

Czy półpasiec jest zakaźny?

Półpasiec może być zakaźny, ale mechanizm przenoszenia wirusa jest inny niż w przypadku ospy.

Osoba chora może przenieść wirusa tylko na osoby, które nigdy nie miały ospy wietrznej ani nie były szczepione przeciwko VZV. Wirus przenosi się przez kontakt bezpośredni z pęcherzykami lub z zakażonymi wydzielinami, dlatego ważne jest unikanie dotykania wysypki i dokładna higiena rąk. Dzieci, które wcześniej przeszły ospę wietrzną lub są w pełni zaszczepione, nie zachorują, nawet jeśli mają kontakt z chorym. 

Leczenie półpaśca i ospy wietrznej u dzieci – kiedy szukać pomocy lekarskiej?

Podstawą leczenia ospy wietrznej jest łagodzenie objawów. U zdrowych dzieci poniżej 12. roku życia, u których choroba przebiega łagodnie, najważniejsze jest obniżanie gorączki za pomocą leków przeciwgorączkowych oraz dbanie o higienę skóry. Obecnie nie zaleca się stosowania maści, kremów ani zasypek.

Leczenie przeciwwirusowe bywa konieczne tylko w przypadku powikłań, ciężkiego przebiegu choroby lub u dzieci z grupy zwiększonego ryzyka.

Dowiedz się więcej o tym, jak leczyć ospę u dzieci zgodnie z najnowszymi wytycznymi: Ospa u dzieci – jak się ją leczy?

W przypadku półpaśca najważniejsze jest łagodzenie bólu, zgodnie z zaleceniami lekarza. W niektórych sytuacjach stosuje się leki przeciwwirusowe, które pomagają skrócić czas trwania choroby i zmniejszyć nasilenie objawów. O ich podaniu zawsze decyduje lekarz.

Kiedy stosuje się acyklowir?

Acyklowir to lek przeciwwirusowy, który hamuje rozwój wirusa ospy wietrznej i półpaśca. U zdrowych dzieci z łagodnym przebiegiem choroby zwykle nie jest potrzebny, wystarczy łagodzenie objawów i dbanie o skórę.

Lek stosuje się w przypadku cięższego przebiegu choroby lub jeśli dziecko należy do grupy większego ryzyka powikłań, do której zaliczają się:

• niemowlęta,
• osoby z osłabioną odpornością,
• młodzież powyżej 12. roku życia,
• kobiety w ciąży,
• osoby z rozległymi zmianami skórnymi, np. w przebiegu atopowego zapalenia skóry.

Acyklowir może skrócić czas trwania choroby i zmniejszyć ryzyko powikłań.

Jakie są powikłania półpaśca i ospy?

Ryzyko powikłań po ospie wietrznej i półpaścu u dzieci jest bardzo niskie. W przypadku ospy najczęstsze problemy to wtórne zakażenia skóry spowodowane drapaniem pęcherzyków oraz niewielkie odbarwienia pozapalne. Rzadziej może rozwinąć się zapalenie ucha środkowego lub płuc.

Po półpaścu najczęstsze powikłania obejmują zakażenia bakteryjne skóry, bliznowacenie oraz odbarwienia. W rzadkich przypadkach choroba może dotyczyć oka, powodując zapalenie spojówek lub powiek, a u starszych dzieci i dorosłych może pojawić się utrzymujący się ból w miejscu wysypki (tzw. nerwoból popółpaścowy).

W badaniach opisano też przypadki udaru mózgu po przechorowaniu ospy lub półpaśca, jednak takie przypadki są bardzo rzadkie. Ryzyko jest najwyższe w ciągu pierwszych kilku miesięcy po chorobie (zwykle do 6. miesięcy). Warto jednak obserwować dziecko po przebytej chorobie i natychmiast skonsultować się z lekarzem, jeśli pojawią się niepokojące objawy neurologiczne, m.in. nagłe osłabienie, problemy z mową czy zaburzenia równowagi.

Większość dzieci przechodzi jednak ospę i półpasiec bez komplikacji.

Zobacz także

Jak usunąć gumę do żucia z ubrań – sprawdzone domowe sposoby

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej

Najlepszą profilaktyką półpaśca jest zapobieganie pierwotnemu zakażeniu wirusem ospy wietrznej (VZV).

Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca podanie dwóch dawek szczepionki przeciwko ospie wietrznej i półpaścowi: pierwszej między 12. a 18. miesiącem życia, a drugiej w wieku 4–6 lat.

Dziecko było zaszczepione przeciw ospie wietrznej. Czy może zachorować na półpasiec?

Tak, nawet po szczepieniu dziecko może zachorować na półpasiec, ale ryzyko jest dużo mniejsze niż u osób, które nie były szczepione. Choroba zwykle przebiega łagodniej, a zmiany skórne i ból są mniej nasilone.

FAQ: najczęściej zadawane pytania o ospę i półpasiec u dzieci

Czy po ospie spada odporność?

Po przejściu ospy wietrznej organizm dziecka wytwarza odpowiedź odpornościową, która chroni przed ponownym zachorowaniem. Wirus ospy (VZV) potrafi jednak przez jakiś czas i w niewielkim stopniu zakłócać funkcjonowanie niektórych komórek odpornościowych. To może sprawić, że przez krótki czas dziecko jest bardziej podatne na inne infekcje. U zdrowych dzieci efekt ten jest zazwyczaj łagodny.

Czy dziecko chore na ospę wietrzną można kąpać?

Tak, najlepiej krótko pod prysznicem lub w wannie. Do mycia wystarczy zwykłe mydło. Mitem jest, że kąpiel wydłuża gojenie się zmian. Wręcz przeciwnie: dbanie o higienę skóry zmniejsza ryzyko nadkażeń bakteryjnych.

Kiedy dziecko z ospą wietrzną powinno trafić do szpitala?

Ospie wietrznej czasem towarzyszą bakteryjne zakażenia skóry, wywołane najczęściej przez paciorkowce lub gronkowce. Mogą mieć różny przebieg – od powierzchownych zmian, takich jak liszajec, po poważne infekcje, np. zapalenie tkanki podskórnej, a w najcięższych przypadkach – zagrażające życiu zakażenie powięzi mięśniowej, sepsę czy wstrząs septyczny. Skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawią się gwałtownie rozwijające się zmiany skórne, wysoka gorączka lub złe samopoczucie.

Czy na ospę u dziecka mogę stosować fiolet goryczki?

Nie, nie warto używać fioletu goryczki. Nie udowodniono jego skuteczności, a dodatkowo maskuje prawdziwy wygląd zmian, co może utrudnić zauważenie nadkażenia bakteryjnego i opóźnić właściwe leczenie.

Dlaczego nie powinno się stosować pudru płynnego przy ospie wietrznej?

Obecnie nie zaleca się używania pudru płynnego, bo nie udowodniono jego skuteczności. Nakładany na skórę może zwiększać ryzyko zakażenia bakteryjnego.

Czy dziecko z ospą wietrzną powinno mieć przykryte zmiany skórne, czy można je zostawić odkryte?

Jeśli wykwity nie sączą, dziecko można ubierać normalnie. Ważne jest, aby skóra była sucha i czysta. Dobrze jest często zmieniać bieliznę, pościel i ręczniki. Nie zaleca się stosowania kremów ani maści na całej skórze, bo mogą sprzyjać maceracji i zakażeniom.

Czy na półpaśca można zachorować dwa razy?

Teoretycznie tak, ale bardzo rzadko.

Czy dziecko z półpaścem może iść do przedszkola lub szkoły?

Nie. Dzieci chore na półpaśca powinny pozostać w domu, aż wszystkie pęcherzyki wyschną i pokryją się strupami. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko zakażenia innych dzieci, zwłaszcza tych, które nie chorowały jeszcze na ospę wietrzną lub nie były szczepione.

Powiązane artykuły:

• Ospa wietrzna – ile trwa i jak przebiega u dzieci?
• Ospa u dzieci – jak się ją leczy? Najnowsze wytyczne
• Gorączka u dziecka. Co trzeba wiedzieć?
• Jak zbić gorączkę u dziecka?
• Nadmanganian potasu do kąpieli – kiedy stosować?

Bibliografia

1. E. Duszczyk, B. Dubiel, Ospa wietrzna [w:] „Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych”, Medycyna Praktyczna 2018, s. 2384-2386.
2. P. Zaborowski, B. Dubiel, Półpasiec [w:] „Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych”, Medycyna Praktyczna 2018, s. 2386-2388.
3. B. Siewert, J. Wysocki, Ospa wietrzna i półpasiec – obraz kliniczny i możliwości profilaktyki, Lekarz POZ 2018, nr 6, s. 477-482.
4. E. Talarek, M. Marczyńska, M. Lipińska, Półpasiec u dzieci. Od objawów do leczenia, dostęp on-line: https://forumpediatrii.pl/artykul/polpasiec-u-dzieci-od-objawow-do-leczenia