Przebodźcowane dziecko: jak je rozpoznać? Objawy, przyczyny i pomoc

Dziecko wraca ze szkoły rozdrażnione, szybko się złości albo trudno mu się skupić. Czy to zwykłe zmęczenie po intensywnym dniu, czy sygnał, że układ nerwowy jest przeciążony? Julia Dykla-Bień, psycholożka dziecięca z krakowskiego centrum diagnostyczno-terapeutycznego Fiklon, opowiada o przebodźcowaniu dzieci, presji codzienności i tym, dlaczego czasem najlepszym wsparciem jest chwila nudy.

Przebodźcowanie to nie zwykłe zmęczenie. Co dzieje się z układem nerwowym dziecka?

Słowo „przebodźcowanie” odmieniamy dziś przez wszystkie przypadki. Co kryje się za tym określeniem? I jak odróżnić przebodźcowanie od zmęczenia?

Julia Dykla-Bień*: Zmęczenie i przebodźcowanie często idą ze sobą w parze, ale nie oznaczają tego samego. Kiedyś natknęłam się na porównanie, które bardzo mi się spodobało. Zmęczenie jest jak rozładowująca się bateria. Potrzebujemy odpoczynku, snu i energia wraca. Przebodźcowanie przypomina raczej sytuację, kiedy w komputerze otwieramy jednocześnie kilkadziesiąt kart i nagle cały system się zawiesza.

Mówiąc najprościej, przebodźcowanie to stan, w którym do układu nerwowego dociera więcej bodźców, niż jest on w stanie przetworzyć. Dotyczy to również dorosłych, ale dzieci są na to znacznie bardziej narażone. Ich układ nerwowy cały czas się rozwija i dopiero uczy się filtrowania informacji.

Co wtedy dzieje się w organizmie dziecka?

Kiedy bodźców jest za dużo, mózg zaczyna odbierać sytuację jako zagrożenie. Uruchamiają się mechanizmy odpowiedzialne za reakcję alarmową. Dużą rolę odgrywa tu ciało migdałowate, czyli struktura mózgu, która pomaga wykrywać niebezpieczeństwa. W takiej chwili przejmuje kontrolę i odcina łączność z korą przedczołową, czyli obszarem odpowiadającym za logiczne myślenie, planowanie czy kontrolę impulsów. Dlatego z przebodźcowanym dzieckiem często nie da się dogadać.

Stąd płacz, krzyk, czasem wycofanie?

Tak. U jednych zobaczymy krzyk, płacz czy napad złości. U innych pojawia się zamrożenie, wycofanie, milczenie, odcięcie od otoczenia. To dwie różne reakcje na ten sam mechanizm przeciążenia układu nerwowego.

W dzisiejszym świecie o takie przeciążenie nietrudno.

To prawda. Ilość informacji, z którymi stykają się dzieci, jest ogromna. Kiedyś świat dziecka kończył się na domu, szkole i podwórku. Dzisiaj, dzięki internetowi, docierają do niego informacje z całego świata. Do tego dochodzi wszechobecny hałas, dźwięki powiadomień, bardzo dynamiczne bajki, media społecznościowe i fakt, że dzieci coraz częściej funkcjonują jednocześnie w świecie realnym i cyfrowym. To wszystko sprawia, że układ nerwowy niemal bez przerwy musi filtrować kolejne bodźce. I czasem zwyczajnie przestaje sobie z tym radzić.

Gdy przeciążenie trwa długo, cierpią emocje, koncentracja i pamięć

Co w sytuacji, gdy taki stan się utrzymuje?

Jeśli dziecko przez dłuższy czas funkcjonuje w stanie przeciążenia, może zacząć wypracowywać pewne wzorce funkcjonowania, które pozostaną z dzieckiem na dłużej.

Jednym z obszarów, w których widzimy skutki chronicznego przebodźcowania, są emocje. Dziecko może mieć coraz większą trudność z samoregulacją, czyli z rozpoznawaniem i kontrolowaniem swoich stanów emocjonalnych. Czasem będzie reagować gwałtownie, np. wybuchem złości, płaczem, frustracją, nawet w sytuacjach, które z perspektywy dorosłego wydają się niewielkie.

Ale reakcja może też wyglądać zupełnie inaczej. Układ nerwowy, który przez długi czas jest przeciążony, może zacząć się chronić poprzez odcięcie. Dziecko wtedy wycofuje się, zamyka w sobie, ma trudność z kontaktem ze swoimi emocjami i ich wyrażaniem.

To ważne, co mówisz, zwłaszcza że coraz częściej obserwujemy, jak wiele dzieci mierzy się z trudnościami emocjonalnymi i psychicznymi.

One nie biorą się znikąd. Przewlekłe zmęczenie i pozostawanie w stanie ciągłej gotowości zwiększają u dziecka ryzyko rozwoju zaburzeń lękowych, depresyjnych czy wypalenia. Przebodźcowanie wpływa także na funkcje poznawcze. Kiedy układ nerwowy jest przeciążony, mózg ma większą trudność z filtrowaniem informacji i skupieniem uwagi. Kora przedczołowa gorzej radzi sobie z planowaniem i przewidywaniem konsekwencji. Wpływa to także na wyższy poziom impulsywności oraz zaburza tzw. przerzutność uwagi, czyli umiejętność przechodzenia od skupienia na jednym zadaniu do drugiego.

Co więcej, organizm w stanie przewlekłego stresu wydziela hormony stresu, które mają negatywny wpływ na hipokamp, czyli strukturę mózgu odpowiedzialną za procesy pamięciowe. Dziecku trudniej jest wtedy zapamiętywać informacje, uczyć się i przyswajać nową wiedzę.

 Jak rozpoznać sygnały przeciążenia?

Czy dziecko samo potrafi powiedzieć, że jest przebodźcowane?

Może nie użyć tego słowa, ale powie, że jest zmęczone, nie ma siły. Problem w tym, że my, dorośli, nie zawsze traktujemy te słowa dosłownie. Czasem próbujemy przekonać dziecko, że przesadza, czasem bagatelizujemy jego zmęczenie albo zaczynamy się z nim przekomarzać. A wystarczyłoby uważnie posłuchać tego, co mówi.

A jeśli nie mówi?

Rodzice powinni zwracać uwagę na sygnały, które pojawiają się w zachowaniu i w ciele dziecka. Czasem przemęczenie może objawiać się bólami głowy albo brzucha, trudnościami ze snem. Może pojawić się także problem z koncentracją, zapamiętywaniem czy skupieniem uwagi. Są też sygnały emocjonalne. Dziecko może mieć mniejszą tolerancję na frustrację, częściej wybuchać złością, być stale napięte, płaczliwe albo wycofywać się z kontaktu i aktywności, które wcześniej sprawiały mu przyjemność.

To zawsze będzie przebodźcowanie?

Nie. Każdy z tych sygnałów może mieć różne przyczyny. Jeśli coś w zachowaniu dziecka nas niepokoi albo widzimy, że trudności się nasilają, dobrze skonsultować się ze specjalistą. Taka rozmowa pomaga spojrzeć na sytuację z dystansu, lepiej zrozumieć dziecko i znaleźć źródło problemu.

Mówimy o nadmiarze bodźców, ale zastanawiam się, czy my – rodzice – nie dokładamy do tego czasem swojej cegiełki. Myślę tu o organizowaniu dzieciom codzienności.

Zdecydowanie. Współczesne dzieciństwo wygląda inaczej niż to, które pamiętamy z własnego doświadczenia czy opowieści naszych rodziców. Dzieci mają dziś często szczegółowo zaplanowany każdy dzień. Jest szkoła, zajęcia dodatkowe, treningi, różnego rodzaju aktywności. Oczywiście wiele z tych rzeczy daje im rozwój i radość, ale czasem brakuje przestrzeni na swobodę.

Mam na myśli czas, który nie ma konkretnego celu ani scenariusza przygotowanego przez dorosłych. Zabawę, która nie musi być edukacyjna, rozwijająca ani prowadzić do określonego efektu. Taką, podczas której dziecko samo wymyśla zasady, podejmuje decyzje i sprawdza, co je interesuje.

To przywołuje wspomnienie godzin spędzonych na trzepaku i zabaw wymyślonych na poczekaniu.

Jako dzieci mieliśmy często więcej autonomii i mniej stałego nadzoru dorosłych. Dziś rodzice oczywiście robią to z troski, chcą chronić swoje dzieci i zapewnić im jak najlepsze warunki. Jednak kiedy dziecko jest cały czas prowadzone, kontrolowane i wyręczane w podejmowaniu decyzji, ma mniej okazji, żeby uczyć się na własnych błędach.

Nuda to przestrzeń dla wyobraźni

Przypomniała mi się rozmowa z psycholożką dziecięcą Eweliną Opalko, która powiedziała, że nuda jest przestrzenią, w której dziecko zaczyna tworzyć i korzystać z wyobraźni.

Podpisuję się pod tymi słowami. Nuda jest potrzebna. Kiedy słyszymy: „Nudzi mi się” i natychmiast podsuwamy gotową rozrywkę, zabieramy dziecku możliwość zatrzymania się i sprawdzenia, co samo chciałoby zrobić.

To właśnie z takich chwil często rodzi się kreatywność. Dziecko zaczyna kombinować, wymyślać zabawy, szukać własnych rozwiązań. Nuda nie jest pustką, którą trzeba natychmiast czymś zapełnić.

Stanę w obronie rodziców, bo wiem po sobie, że robimy tak z troski. Chcemy dać dzieciom jak najwięcej możliwości.

Zobacz także

Jak usunąć gumę do żucia z ubrań – sprawdzone domowe sposoby

Oczywiście, ja też wierzę, że w wielu przypadkach wynika to z troski rodziców. Żyjemy w czasach, w których mamy dostęp do ogromnej liczby możliwości. Jeszcze stosunkowo niedawno wybór zajęć dodatkowych był dużo mniejszy. Dziś, szczególnie w większych miastach, w jedno popołudnie możemy zawieźć dziecko na robotykę, garncarstwo czy jazdę konną.

Jeśli połączymy tę dostępność z naturalną potrzebą rodzica, żeby dziecko rozwijało swoje talenty, odkrywało świat i miało w życiu jak najwięcej szans, decyzja o zapisaniu go na kolejne zajęcia wydaje się logiczna. Przez to jednak codzienność wielu rodzin przypomina skomplikowaną układankę logistyczną.

Gdzie w takim razie jest granica?

Myślę, że trochę zgubiliśmy po drodze kontakt z własnymi możliwościami. Zapominamy sprawdzić, czy nasze dziecko ma jeszcze przestrzeń, żeby to wszystko pomieścić.

To nowa sytuacja, w której jako rodzice dopiero się uczymy. Musimy lepiej wsłuchiwać się w sygnały płynące z organizmu i wiedzieć, kiedy kolejnym dobrym wyborem nie będzie następna aktywność, ale odpoczynek.

Tu jednak pojawiają się wyrzuty sumienia. Bo co, jeśli nie zapiszę dziecka na kolejne zajęcia? Jeśli nie nauczy się czegoś teraz, nie wykorzysta tej szansy i później będzie mu trudniej?

Myślę, że zaczęliśmy mylić wspieranie dziecięcych pasji i spełnianie marzeń z ciągłym optymalizowaniem czasu oraz zdobywaniem kolejnych kompetencji. Coraz częściej traktujemy dzieciństwo jako przygotowanie do zawodowej przyszłości. Chcemy, żeby dziecko jak najwcześniej rozwijało swoje talenty, zdobywało umiejętności i miało jak najlepszy start.

Prawdziwa pasja potrzebuje nie tylko systematyczności i zaangażowania. Potrzebuje także przestrzeni, odpoczynku, swobody i czasu bez presji.

A co, jeśli to dziecko samo chce chodzić na kolejne zajęcia?

To sytuacja, która wymaga od rodziców dużego wyczucia. Z jednej strony chcemy wspierać dziecięcą ciekawość i pasję, z drugiej musimy pamiętać, że dziecko nie zawsze potrafi w dłuższej perspektywie przewidzieć konsekwencje swoich decyzji. Ono widzi przede wszystkim to, co dzieje się tu i teraz – radość, ciekawość, nowe doświadczenie. Nie jest w stanie ocenić, czy kolejna aktywność nie sprawi, że zabraknie mu czasu na odpoczynek.

Rolą rodzica jest stawianie granic i dbanie o to, by dziecko nie było przeciążone. Nie chodzi jednak o to, żeby zatrzymać jego ciekawość świata. Zanim zapiszemy je na kolejne zajęcia, dobrze przyjrzeć się temu, z czego ta potrzeba wynika.

Może to być chęć pójścia tam, gdzie chodzą koleżanki i koledzy.

Tak, ale zdarza się też, że dziecko, nawet nie do końca świadomie, chce w ten sposób zadowolić rodziców albo sprostać oczekiwaniom nauczycieli. Dlatego tak ważne jest, żeby dziecko na co dzień dostawało komunikat, że jest kochane i ważne nie za swoje osiągnięcia, wyniki czy liczbę zajęć, na które chodzi. Jego wartość nie zależy od tego, ile potrafi i ile robi.

Czasem najlepszym wsparciem jest… nicnierobienie

Za chwilę dzieci wrócą do szkolnej rutyny. Jak przygotować je do tej zmiany, żeby nie była kolejnym źródłem stresu?

Najważniejszy jest spokojny powrót do regularności. Jeśli wakacje wyglądały inaczej – dzieci chodziły później spać, miały mniej stały rytm dnia – nie warto robić gwałtownego przeskoku z dnia na dzień. Lepiej stopniowo przywracać stałe pory snu, pobudki i posiłków.

Dobrze jest też zaangażować dziecko w przygotowania do szkoły. Wspólne wybranie plecaka, piórnika, zeszytów czy przygotowanie miejsca do nauki może dać mu poczucie sprawczości i kontroli. I trzeba też pamiętać, że powrót do szkoły to nie tylko kwestia organizacji, ale także emocji. Dzieci mogą martwić się nowym nauczycielem, ocenami, relacjami z rówieśnikami oraz tym, czy poradzą sobie z wymaganiami. Nie warto tych emocji bagatelizować ani szybko uspokajać słowami: „Nie masz się czym przejmować”. Lepiej zauważyć, co dziecko czuje, pokazać zrozumienie i dać mu sygnał: „Jestem obok, możesz ze mną o tym porozmawiać”.

Czasem najlepszym wsparciem na początku września nie jest kolejna aktywność, ale przestrzeń na odpoczynek i spokojne wejście w codzienność. Warto też pobyć razem. Powygłupiać, porozmawiać o drobiazgach albo patrzeć w sufit lub niebo. To nie będzie strata czasu. To moment regeneracji dla układu nerwowego, ale też czas budowania relacji.

Bezpieczna, bliska więź z rodzicem jest jednym z najważniejszych zasobów, które pomagają dziecku radzić sobie z wyzwaniami, jakie przynosi szkoła i codzienność.

Dziękuję za rozmowę.

*Julia Dykla-Bień –  psycholog dziecięcy w trakcie szkolenia w nurcie poznawczo-behawioralnym, diagnosta ADHD i funkcji wykonawczych, trener TUS.