Zanieczyszczenie powietrza w ciąży – jak smog wpływa na rozwój dziecka

Zanieczyszczenie powietrza w ciąży to temat, który łatwo przeoczyć. Często ginie wśród codziennych trosk. Smogu nie widać, ale jest dla nas jedną z najsilniejszych toksyn środowiskowych. Wdychane każdego dnia spaliny i pyły nie zatrzymują się w drogach oddechowych matki. Przenikają do krwiobiegu, docierają do łożyska i ingerują w delikatne mechanizmy, które odpowiadają za rozwój nowego życia. Mogą zaburzać równowagę hormonalną łożyska, wywoływać stres oksydacyjny w tkankach płodu oraz inicjować zmiany w ekspresji genów, co – jak pokazują najnowsze badania – może oddziaływać na zdrowie dziecka przez długie lata.

Zanieczyszczenie powietrza a ciąża – wiedza w pigułce

Wpływ smogu na rozwój płodu

• Smog to niewidoczna, ale silnie toksyczna mieszanka pyłów i gazów, która przenika do organizmu matki i płodu.
• Zanieczyszczenia mogą zaburzać funkcjonowanie łożyska, wpływając na dostarczanie tlenu i składników odżywczych do płodu.

Rodzaje zanieczyszczeń

• Pyły zawieszone (PM2,5): drobne cząsteczki, które docierają do głębokich partii płuc i przedostają się do krwiobiegu.
• Gazy (NO₂, SO₂, ozon, tlenki węgla): powstają głównie z transportu i przemysłu, drażnią drogi oddechowe i mogą wpływać na osłabienie funkcji płuc dziecka.

Wpływ na przebieg ciąży

• Zanieczyszczenia powietrza mogą prowadzić do zmniejszenia masy urodzeniowej dziecka i porodu przedwczesnego.
• Szczególnie niebezpieczna jest ekspozycja na smog w pierwszym i trzecim trymestrze.

Długofalowe skutki

• Zanieczyszczenia powietrza mogą wpływać na zdrowie dziecka przez całe życie, powodując m.in. problemy z układem oddechowym.
• Pył PM2,5 może także przyspieszyć rozwój krótkowzroczności u dzieci.

Czynniki ryzyka

• Kobiety z przewlekłymi chorobami (np. cukrzycą, nadciśnieniem) oraz wieloródki są bardziej narażone na negatywne skutki zanieczyszczeń.
• Ekspozycja na smog w ciąży szczególnie wpływa na dzieci matek po 35. roku życia.

Jak zminimalizować ryzyko?

• Śledź jakość powietrza – korzystaj z aplikacji (np. Airly, Kanarek) i alertów RCB, aby unikać spacerów w zanieczyszczonych rejonach.
• Używaj oczyszczaczy powietrza w domu, najlepiej z filtrem HEPA.
• Dbaj o zdrową dietę – bogatą w antyoksydanty, warzywa i owoce, które wspomogą organizm w walce ze stresem oksydacyjnym.

Rodzaje zanieczyszczeń powietrza

Smog to złożona mieszanina mikroskopijnych cząstek i gazów. Różnią się wielkością, pochodzeniem i sposobem oddziaływania na organizm, ale łączy je jedno: zdolność do zakłócania procesów, które w ciąży są wyjątkowo wrażliwe.

Niewidzialne, ale i najgroźniejsze są pyły zawieszone. To chemiczny koktajl, który powstaje głównie ze spalania węgla i paliw stałych. Dominują w nim związki organiczne węgla, siarczany, azotany i chlorki. Towarzyszą im związki amonowe oraz drobiny krzemu, aluminium i żelaza, a w śladowych ilościach także metale ciężkie (m.in. kadm, ołów, rtęć).

Ołów zatruwa dzieci w Polsce – dowiedz się więcej o wpływie ołowiu na zdrowie najmłodszych

Ze względu na rozmiar cząstek naukowcy wyróżniają kilka frakcji pyłu zawieszonego. Całkowity pył zawieszony (TSP, ang. Total Suspended Particulates) obejmuje wszystkie unoszące się w powietrzu drobiny. Najczęściej jednak mówi się o pyle PM10, którego cząstki mają średnicę do 10 mikrometrów, oraz jeszcze drobniejszym PM2,5 o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra. I to właśnie ich niewielki rozmiar decyduje o sile oddziaływania na zdrowie.

Pył PM2,5 bez trudu omija naturalne bariery ochronne organizmu, docierając do najgłębszych obszarów płuc, a następnie – wraz z krwią – wędruje po całym organizmie. Może nasilać objawy astmy, powodować ostre reakcje układu oddechowego i stopniowo osłabiać funkcje płuc.

Wśród monitorowanych gazowych zanieczyszczeń powietrza są też: dwutlenek azotu (NO₂), dwutlenek siarki (SO₂), ozon oraz tlenki węgla. Powstają głównie w wyniku spalania paliw – w ruchu samochodowym, ogrzewaniu domów i przemyśle. Działają drażniąco na drogi oddechowe, nasilają stres oksydacyjny i mogą ograniczać dostęp tlenu do tkanek. Badania coraz wyraźniej pokazują, że długotrwały kontakt z tymi gazami może nie tylko komplikować przebieg ciąży, ale też wpływać na rozwój układu oddechowego dziecka po narodzinach.

Wpływ smogu na rozwój płodu i przebieg ciąży

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) już kilka lat temu uznała zanieczyszczenia powietrza za silnie rakotwórcze. Mimo postępów technologicznych i podejmowanych w Polsce działań oraz rosnącej świadomości społecznej, nasz kraj wciąż zajmuje wysokie, niechlubne miejsce w europejskich statystykach dotyczących przedwczesnych zgonów spowodowanych złą jakością powietrza. Nie pozostaje ono bez wpływu na kobiety spodziewające się dziecka.

Największe znaczenie dla rozwoju płodu ma ekspozycja na zanieczyszczenia powietrza w początkowej i końcowej fazie ciąży, czyli w I i III trymestrze. Organizm dziecka jest wtedy szczególnie podatny na działanie toksyn. I to właśnie w tych okresach zachodzą najważniejsze procesy rozwojowe. Szkodliwe czynniki działające we wczesnej ciąży mogą hamować ogólny wzrost dziecka, natomiast później najczęściej ograniczają rozwój wybranych tkanek, m.in. mięśniowej czy tłuszczowej.

Toksyny mogą zaburzać funkcjonowanie łożyska, który odpowiada za dostarczanie płodowi tlenu, składników odżywczych oraz przeciwciał od matki. Na tym nie koniec, bo pyły zawieszone są zdolne wywołać stres oksydacyjny i uszkodzić DNA komórek łożyska i płodu, a także wywołać stan zapalny, który – poprzez zagęszczenie krwi – utrudnia jej prawidłowy przepływ w łożysku. A kiedy przestaje prawidłowo funkcjonować, może dojść do ograniczenia wzrostu płodu.

W Brazylii stwierdzono, że wśród noworodków urodzonych w terminie każde zwiększenie stężenia pyłu PM10 o 10 µg/m³ wiązało się ze średnim spadkiem masy urodzeniowej o 14 gramów. Podobne wyniki uzyskano w Krakowie, gdzie wzrost ekspozycji na PM10 w I trymestrze o 30 µg/m³ oznaczał spadek masy urodzeniowej również o ok. 14 gramów. W Czechach badacze również zauważyli, że przy zwiększeniu całkowitego pyłu zawieszonego (TSP) o 50 µg/m³ ryzyko urodzenia dziecka o niskiej masie ciała wzrastało aż o 15%.

Na negatywne skutki zanieczyszczeń powietrza bardziej narażone są kobiety z chorobami przewlekłymi, np. cukrzycą lub nadciśnieniem, a także wieloródki i kobiety po 35. roku życia.

U kobiet, które wcześniej rodziły, stwierdzono szybsze tempo przepływów w pępowinie, co oznacza łatwiejszą wymianę substancji między matką a dzieckiem. To tłumaczy, dlaczego średnia masa urodzeniowa dzieci wieloródek jest zazwyczaj wyższa niż dzieci pierworódek. Ma to jednak swoją ciemną stronę. Szybsze przepływy pępowinowe mogą ułatwiać przenikanie toksyn środowiskowych, zwłaszcza gdy matka przebywa w silnie zanieczyszczonym otoczeniu.

Zobacz także

Poród coraz bliżej – praktyczny przewodnik na ostatnie dni ciąży

Dlaczego tak trudno zmierzyć wpływ smogu na rozwój dziecka?

Badania nad wpływem zanieczyszczeń powietrza na rozwój płodu wciąż trwają. Ich negatywny wpływ jest niepodważalny, natomiast dokładna skala zjawiska wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji. Jednym z głównych wyzwań w badaniach epidemiologicznych jest tzw. efekt zakłócania (ang. confounding), czyli trudność w uwzględnieniu wszystkich czynników, które mogą wpływać na masę urodzeniową dziecka.

Na rozwój i wagę noworodka wpływa wiele elementów, m.in. sposób odżywiania matki przed i w trakcie ciąży, status socjoekonomiczny czy narażenie na bierne i czynne palenie tytoniu. Niektóre z tych czynników mogą oddziaływać na dziecko nawet silniej niż same zanieczyszczenia powietrza. W badaniach korzystających z danych rejestrowych nie wszystkie te zmienne są uwzględniane, co wprowadza ryzyko błędu.

Przykład? Matki, które mają możliwość wyboru miejsca zamieszkania w rejonach o lepszej jakości powietrza, to często osoby zamożniejsze. Z reguły inwestują więcej w zdrowie swoje i dziecka. Korzystają z opieki prenatalnej i prowadzą zdrowszy styl życia. W takim przypadku efekt zanieczyszczeń może zostać przeszacowany. Z drugiej strony mieszkańcy dużych miast są zwykle bardziej narażeni na smog, ale równocześnie lepiej wykształceni i z lepszym dostępem do opieki medycznej niż mieszkańcy wsi, co w badaniach może maskować pełny efekt smogu.

Małe cząsteczki, wielki problem

Zanieczyszczenia powietrza mają też długofalowe skutki, które dotykają dzieci jeszcze długo po urodzeniu. Naukowcy z Erasmus University Medical Center w Rotterdamie przebadali grupę 783 dzieci z projektu „Generation R”, który obserwuje rozwój prawie 10 000 holenderskich dzieci już od życia płodowego. Wyniki opublikowane w 2018 roku w „Biological Psychiatry” pokazały, że zanieczyszczenia powietrza, z którymi dzieci stykały się w łonie matki, mogą wpływać na późniejsze zdolności samokontroli i radzenia sobie z impulsywnymi zachowaniami.

Podobne wnioski przyniosło badanie chińskie, obejmujące ponad 164 tys. dzieci w wieku od 6 do 18 lat. Badacze znaleźli wyraźny związek między zanieczyszczeniem powietrza pyłami PM1 i PM2,5 a diagnozowaniem ADHD.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o objawach ADHD i jak rozpoznać to zaburzenie, zapraszam do przeczytania artykułu: ADHD – objawy i sposoby na ich łagodzenie

Z kolei badania naukowców z University of Birmingham (Wielka Brytania) i Tianjin Medical University (Chiny) pokazują, że zanieczyszczenie powietrza ma również wpływ na rozwój wzroku u dzieci. Wykazano, że dzieci mieszkające w rejonach o czystszym powietrzu miały lepszy wzrok. Szczególnie istotne okazało się narażenie na dwutlenek azotu (NO2) i drobny pył zawieszony (PM2,5), co sugeruje, że ograniczenie ekspozycji na te substancje może spowolnić rozwój krótkowzroczności u najmłodszych.

Smog w ciąży. Jak ograniczyć wpływ zanieczyszczeń na rozwój dziecka?

Badania nie są co prawda optymistyczne, ale nie warto popadać w panikę. Postęp w ograniczaniu zanieczyszczeń jest wyraźny. Emisja całkowitego pyłu zawieszonego w Polsce w 2023 roku wyniosła 431,4 tys. ton, co oznacza spadek aż o 69% w porównaniu do 1990 roku. W stosunku do 2022 roku emisja zmalała o 8%. To pokazuje, że działania proekologiczne i postęp technologiczny przynoszą efekty.

Odłóżmy jednak na bok politykę i technologię. My również możemy działać.

Jak zmniejszyć ekspozycję na szkodliwe pyły i gazy?

• Śledź jakość powietrza – korzystaj z aplikacji, np. Airly czy Kanarek, włącz alerty Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (RCB); unikaj spacerów, gdy stężenie pyłów jest wysokie,
• używaj oczyszczaczy powietrza z filtrem HEPA,
• w miarę możliwości spaceruj w miejscach z mniejszym zanieczyszczeniem powietrza, poza centrum miasta,
• unikaj spacerów w godzinach szczytu, gdy poziom zanieczyszczeń jest najwyższy (optymalny czas na spacery to poranek lub późny wieczór),
• regularnie wietrz pomieszczenia, najlepiej wczesnym rankiem, gdy ruch uliczny i stężenie spalin są mniejsze,
• dbaj o dietę, włącz do jadłospisu produkty bogate w antyoksydanty, które wspierają organizm w walce ze stresem oksydacyjnym, powstałym w wyniku narażenia na smog.

Bibliografia

1. A. Merklinger‑Gruchała, Zanieczyszczenia powietrza a masa urodzeniowa: dotychczasowe osiągnięcia i kierunki dalszych badań, Lekarz Wojskowy 2018, 96 (1): 80–86.
2. A. Badyda, G. Majewski, W. Rogula‑Kozłowska, P. Dąbrowiecki, Zanieczyszczenia powietrza – czym oddychamy w Polsce? Lekarz Wojskowy 2017; 95 (1): 46–58.
3. Analizy i raporty statystyczne. Ochrona środowiska 2025, Główny Urząd Statystyczny, Departament Rolnictwa i Środowiska pod kierunkiem M. Wojciechowskiej [dostęp: https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5484/1/26/1/ochrona_srodowiska_2025.pdf, 23.01.2026 r.]
4. M. Całka, P. J. Pawlica, Wpływ zanieczyszczenia powietrza na płodność, Journal of Life and Medical Sciences 2019, nr 4/26, s. 3-11.
5. R.Q. Liu, Y. Guo, M.S. Bloom et al. Differential patterns of association between PM1 and PM2.5 with symptoms of attention deficit hyperactivity disorder, Nature Mental Health 2023, nr 1, s. 402–409  [dostęp: https://www.nature.com/articles/s44220-023-00065-5]