Ospa w ciąży: 7 medycznych faktów, które uspokoją przyszłe mamy

Ospa w ciąży potrafi budzić niepokój, ale spokojnie – nie zawsze oznacza poważne problemy. Nie oznacza to jednak, że można go bagatelizować. 

Ospa w ciąży: co trzeba wiedzieć

• Ospę wietrzna wywołuje wirus VZV (ten sam, który powoduje półpasiec).
• Jest to choroba bardzo zakaźna. Przenosi się drogą kropelkową lub przez kontakt ze zmianami skórnymi i skażonymi przedmiotami.
• U kobiet w ciąży mogą wystąpić powikłania, w tym ospowe zapalenie płuc.
• W pierwszych dwóch trymestrach ciąży ryzyko zakażenia płodu wynosi ok. 1–2%. W przypadku półpaśca ryzyko dla dziecka jest praktycznie znikome (<0,1%).
• Ospa u matki w III trymestrze rzadko stanowi zagrożenie dla płodu.
• Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest szczepionka przeciw ospie wietrznej, najlepiej wykonana co najmniej 1–3 miesiące przed zajściem w ciążę. Kobiety, które nie chorowały i nie mają odporności, powinny przyjąć dwie dawki.
• W leczeniu ospy w ciąży stosuje się acyklowir. Jest to lek uznawany za bezpieczny w ciąży (kategoria B FDA) i podczas karmienia piersią (kategoria L2).
• Półpasiec w ciąży: zakaźność jest znacznie niższa niż w przypadku ospy. Dziecko praktycznie nie jest zagrożone, a izolacja matki zwykle nie jest konieczna.
• Mimo obaw, w większości przypadków kobiety w ciąży przechodzą ospę wietrzną bez poważnych konsekwencji, a ciąża kończy się urodzeniem zdrowego dziecka. Istotne jest jednak szybkie zgłaszanie się do lekarza i stosowanie się do jego zaleceń.

1. Ospa w ciąży to choroba wirusowa wywoływana przez wirus VZV

Ospa w ciąży wywoływana jest przez wirus varicella-zoster (VZV), czyli ten sam, który powoduje ospę wietrzną u dzieci i może reaktywować się później w postaci półpaśca. Dobra wiadomość jest taka, że większość dorosłych przebyła chorobę w dzieciństwie lub została wcześniej zaszczepiona. Zachorowania na ospę wietrzną w ciąży są więc stosunkowo rzadkie. Szacuje się, że w Polsce ok. 3% kobiet w wieku rozrodczym jest podatnych na zakażenie VZV.

Dla pełnego zrozumienia tematu warto znać różnice między ospą a półpaścem: Półpasiec a ospa – objawy, różnice i leczenie u dzieci i dorosłych.

Wirus przenosi się głównie drogą kropelkową (np. przez kaszel lub kichanie) oraz przez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną albo skażonymi przedmiotami. Najczęściej dostaje się do organizmu przez górne drogi oddechowe lub oczy. Następnie przemieszcza się do węzłów chłonnych, a później do wątroby i śledziony, gdzie zaczyna się namnażać. Ostatecznie trafia do krwi i infekuje komórki skóry oraz błon śluzowych, co powoduje charakterystyczną wysypkę.

Po przechorowaniu ospa wietrzna nie znika całkowicie. Wirus pozostaje w organizmie w uśpionej formie w tzw. zwojach nerwowych. Dlatego nawet po wielu latach może się reaktywować w postaci półpaśca.

2. Najczęstsze objawy są łatwe do rozpoznania

Ospa wietrzna zwykle zaczyna się od objawów zwiastunowych, które pojawiają się 1–2 dni przed wysypką. Mogą to być:

• gorączka lub stan podgorączkowy,
• ogólne osłabienie i zmęczenie,
• bóle głowy i mięśni,
• katar lub nieżyt nosa,
• ból gardła.

Po tym okresie pojawia się charakterystyczna swędząca wysypka pęcherzykowa. Zaczyna się od czerwonych plamek, które zamieniają się w grudki, a następnie w niewielkie pęcherzyki wypełnione przejrzystym płynem. Z czasem płyn staje się mętny, a po 2–3 dniach pęcherzyki przekształcają się w krostki, które goją się, tworząc strupki. Po odpadnięciu strupków mogą chwilowo pozostać przebarwienia lub lekkie blizny, które zwykle znikają bez śladu.

W czasie wysypki mogą też wystąpić dodatkowe objawy: gorączka, powiększenie węzłów chłonnych i zapalenie gardła.

Osoba chora jest zakaźna już 48 godzin przed pojawieniem się wysypki i pozostaje zakaźna aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupkami.

W przypadku kobiet w ciąży, które mogły mieć kontakt z wirusem VZV lub u których istnieje podejrzenie zakażenia, zaleca się natychmiastowe wykonanie badań serologicznych. Polegają na oznaczeniu przeciwciał IgG oraz specyficznych przeciwciał przeciwko VZV.

Ospa w ciąży: interpretacja przeciwciał IgG i IgM

Przeciwciała IgG przeciwko VZV

IgG świadczą o tym, że organizm już kiedyś miał kontakt z wirusem (przeszedł ospę wietrzną lub został zaszczepiony). Pozytywny wynik oznacza, że masz odporność, ryzyko zachorowania w ciąży jest bardzo niskie. Szczepienie nie jest potrzebne. Negatywny wynik to brak odporności, możesz zachorować na ospę w ciąży. Wtedy warto porozmawiać z lekarzem o szczepieniu przed ciążą lub zastosowaniu profilaktyki po kontakcie z wirusem (VZIG).

Przeciwciała IgM przeciwko VZV

IgM pojawiają się przy świeżej, aktywnej infekcji. Pozytywny wynik to najprawdopodobniej świeża infekcja. W ciąży wymaga pilnej konsultacji lekarskiej i ewentualnego leczenia acyklowirem. Negatywny wynik to brak aktywnej infekcji w danym momencie.

Podsumowując:

• IgG (+) → jesteś odporna
• IgG (−) → brak odporności, możliwe szczepienie przed ciążą lub profilaktyka po kontakcie.
• IgM (+) → świeża infekcja, pilnie skonsultuj się z lekarzem chorób zakaźnych.

Jeśli wynik jest negatywny, czyli nie stwierdzono odporności, lekarz może rozważyć podanie VZIG – immunoglobuliny przeciw wirusowi VZV – w ciągu 72–96 godzin po kontakcie z osobą chorą.

Jeśli interesuje Cię przebieg ospy wietrznej u dzieci, przeczytaj artykuł: Ospa wietrzna – ile trwa i jak przebiega u dzieci?

3. Większość przypadków przebiega łagodnie

Kobiety w ciąży stanowią grupę większego ryzyka powikłań, zwłaszcza zapalenia płuc wywołanego wirusem VZV, które występuje w ok. 10% przypadków, najczęściej w II i III trymestrze ciąży.

Pamiętaj jednak, że nawet jeśli czujesz się dobrze i nie masz wysypki (jeszcze!), bardzo ważne jest, aby niezwłocznie zgłosić się do lekarza, jeśli miałaś:

• kontakt trwający powyżej 15 minut z osobą zakażoną,
• w domu ktoś zachorował na ospę wietrzną.

Im szybciej zareagujesz, tym lepiej. Dobra wiadomość jest taka, że w większości przypadków zakażenie VZV u ciężarnej nie prowadzi do zakażenia płodu. Ciąża kończy się urodzeniem zdrowego, prawidłowo rozwijającego się dziecka. Ryzyko powikłań jest niewielkie, jednak pod warunkiem właściwej opieki i monitorowania ciąży.

4. Ospa w ciąży może stanowić ryzyko dla dziecka, ale tylko w określonych sytuacjach

Ospa w ciąży może stwarzać zagrożenie dla dziecka, ale dotyczy to tylko określonych sytuacji. Ryzyko wystąpienia wrodzonej ospy wietrznej u dziecka zależy od momentu zakażenia matki: w pierwszym trymestrze wynosi ok. 0,7%, w drugim trymestrze wzrasta do ok. 2%, a w trzecim trymestrze praktycznie nie występuje.

Do najczęstszych cech wrodzonej ospy wietrznej należą:

• głębokie blizny skórne ułożone w obrębie dermatomów,
• deformacje kończyn,
• wady wzroku, np. zaćma, zapalenie siatkówki i naczyniówki,
• wady mózgu i układu nerwowego, np. małogłowie, wodogłowie, atrofia kory mózgowej,
• dysfunkcje zwieracza cewki moczowej i odbytu,
• upośledzenie umysłowe.

Jeśli zakażenie wystąpi po 20. tygodniu ciąży, ryzyko wrodzonych wad jest znacznie mniejsze.

Niebezpieczna dla noworodka jest sytuacja, gdy matka zachoruje na ospę od 5 dni przed porodem do 2 dni po porodzie. W tym czasie może dojść do zakażenia okołoporodowego, które w pierwszych dniach życia dziecka może mieć bardzo poważny przebieg.

5. Profilaktyka jest możliwa – szczepienie przed ciążą

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania ospie wietrznej jest szczepienie przeciwko wirusowi VZV. Nie można go wykonać w ciąży, zatem o szczepieniu warto pomyśleć na etapie jej planowania (co najmniej 1–3 miesiące przed poczęciem dziecka).

Dobra wiadomość jest taka, że kobieta zaszczepiona przeciwko ospie wietrznej nie zachoruje w przyszłości ani na ospę, ani na półpasiec.

Jeśli jesteś już w ciąży i nie zdążyłaś zaszczepić się przeciwko ospie wietrznej, spokojnie: nie oznacza to automatycznego zagrożenia. Większość kobiet w wieku rozrodczym przebyła ospę w dzieciństwie lub posiada naturalną odporność, nawet jeśli nie ma tego udokumentowanego. W razie kontaktu z osobą chorą istnieją jasno określone procedury postępowania, które pozwalają zmniejszyć ryzyko powikłań. Najważniejsze jest szybkie skontaktowanie się z lekarzem, który oceni sytuację i zaplanuje dalsze działania. W wielu przypadkach ciąża przebiega prawidłowo, a dziecko rozwija się zdrowo.

Zobacz także

Jak wyrobić paszport dla dziecka?

6. Leczenie w ciąży jest możliwe i bezpieczne pod kontrolą lekarza

U kobiet w ciąży ospę wietrzną leczy się zawsze, niezależnie od tego, jak łagodny jest przebieg choroby. Leczenie jest ważne, ponieważ może zmniejszać ryzyko przeniknięcia wirusa do dziecka przez łożysko.

Podstawowym lekiem jest acyklowir, który należy do kategorii B w ciąży. Jest to oznaczenie pochodzące z klasyfikacji amerykańskiej agencji FDA (Food and Drug Administration), która od wielu lat zajmuje się oceną bezpieczeństwa leków. Kategoria B oznacza, że badania na zwierzętach nie wykazały szkodliwego wpływu leku na rozwijający się płód, a choć nie przeprowadzono dużych, kontrolowanych badań u kobiet w ciąży (co jest standardem z powodów etycznych), to dane z praktyki klinicznej nie wskazują na zwiększone ryzyko wad wrodzonych. W praktyce oznacza to, że lek jest uznawany za bezpieczny, gdy istnieją medyczne wskazania do jego zastosowania (a tak jest w przypadku ospy wietrznej w ciąży).

Jednocześnie acyklowir może być stosowany także podczas karmienia piersią. W klasyfikacji laktacyjnej opracowanej przez dr. Thomasa Hale’a (InfantRisk Center) lek ten znajduje się w kategorii L2. Oznacza to, że jest on prawdopodobnie bezpieczny dla dziecka, przenika do mleka matki w bardzo niewielkich ilościach, a ryzyko działań niepożądanych u niemowlęcia jest uznawane za niskie.

Dzięki wczesnemu zastosowaniu acyklowiru można skutecznie ograniczyć przebieg choroby i zmniejszyć ryzyko powikłań zarówno u matki, jak i u dziecka.

7. Wsparcie i świadomość zmniejszają stres

Świadomość i wsparcie bardzo pomagają obniżyć stres. Kiedy kobieta wie, na co zwrócić uwagę i co zrobić w razie niepokojących objawów, czuje się spokojniejsza i bezpieczniejsza. Ważne jest, aby nie zostawać z obawami samemu. Rozmowa z lekarzem i jasne informacje pozwalają lepiej opanować lęk. Poczucie, że sytuacja jest monitorowana, a pomoc jest dostępna, daje większy komfort psychiczny.

FAQ: Najczęściej zadawane pytania o ospę w ciąży

Tydzień temu urodziłam dziecko, a w grupie przedszkolnej mojego syna pojawiła się ospa wietrzna. Co teraz?

Noworodki nie mają jeszcze własnej odporności, więc kontakt z chorym dzieckiem zwiększa ryzyko zakażenia. Jeśli Ty przeszłaś ospę w dzieciństwie lub byłaś zaszczepiona, Twój organizm może przekazać dziecku przeciwciała ochronne przez mleko i krwiobieg. Mimo to  niezwłocznie skontaktuj się z pediatrą lub lekarzem chorób zakaźnych. Lekarz oceni ryzyko, może zlecić badania serologiczne i ewentualnie zastosować profilaktykę immunoglobuliną przeciw VZV (VZIG), jeśli uzna to za wskazane.

Mój starszy syn ma ospę, a ja wracam do domu z noworodkiem. Czy maluszek zachoruje?

Jeśli matka jest odporna na VZV, noworodek często przechodzi chorobę łagodnie lub wcale nie choruje. Ciężki przebieg występuje głównie u noworodków nieuodpornionych, szczególnie wcześniaków, lub gdy matka zachorowała w okresie okołoporodowym. Sytuację warto jednak omówić z neonatologiem lub pediatrą jeszcze przed wyjściem ze szpitala.

Czy karmienie piersią chroni dziecko przed ospą?

Tak, jeśli matka ma odporność na ospę (przeszła chorobę lub była szczepiona), przeciwciała IgG i IgA przekazywane w mleku mogą częściowo chronić noworodka. Nie zastępuje to jednak obserwacji i ewentualnej profilaktyki po kontakcie z wirusem.

Jak rozpoznać ospę u noworodka?

Objawy mogą być różne w zależności od odporności dziecka. Najczęściej występuje wysypka pęcherzykowa, gorączka, osłabienie lub brak apetytu. W przypadku jakichkolwiek objawów należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, który zdecyduje o dalszym postępowaniu i ewentualnym leczeniu acyklowirem.

Jestem w ciąży i mam półpasiec. Czy dziecku coś grozi?

Nie, półpasiec w ciąży praktycznie nie zagraża dziecku. W tym przypadku wirus przenosi się tylko przez bezpośredni kontakt ze zmianami skórnymi lub skażonymi przedmiotami, więc dziecko w czasie ciąży nie jest narażone. Ważne jest, aby dbać o higienę – myć ręce, przykrywać wysypkę i unikać dotykania zmian skórnych. W większości przypadków dziecko rodzi się zdrowe i nie wymaga dodatkowych badań. Warto jednak omówić swój przypadek z lekarzem.

Planuję ciążę, ale nie pamiętam, czy przeszłam ospę. Czy powinnam zbadać poziom przeciwciał przed szczepieniem?

Tak, warto to sprawdzić. U kobiet planujących ciążę, które nie pamiętają, czy chorowały na ospę, zaleca się oznaczenie poziomu przeciwciał IgG (badanie jest nierefundowane). Jeśli wynik będzie ujemny, oznacza to brak odporności i konieczne jest zaszczepienie dwoma dawkami. Jeśli wynik będzie dodatni, masz już odporność i szczepienie nie jest potrzebne. Cały schemat szczepienia powinien być ukończony co najmniej 4 tygodnie przed zajściem w ciążę.

Przeczytaj także:

• Ospa u dzieci – jak się ją leczy? Najnowsze wytyczne
• Półpasiec a ospa – objawy, różnice i leczenie u dzieci i dorosłych
• Wirusy niebezpieczne w ciąży. 3 mniej oczywiste infekcje, które mogą zagrażać dziecku lub matce
• Grypa w ciąży bez paniki – kiedy się martwić, a kiedy nie
• Szczepienie na krztusiec w ciąży: co warto wiedzieć?

Bibliografia

1. Ł. K. Wysoczański, A. Rosner-Tenerowicz, A. Zimmer, P. N. Węgierek, M. Zimmer, Ospa wietrzna i półpasiec u kobiet w ciąży i połogu, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2019, t. 4, nr 1, s. 8–15.
2. E. Duszczyk, E. Talarek, M. Marczyńska, Ospa wietrzna – powikłania, profilaktyka. Zakażenia 2011, nr 2, s. 136‑140.
3.  A. Bacz, Ospa wietrzna u kobiet w ciąży, Medycyna Praktyczna, dostęp on-line: https://www.mp.pl/pacjent/ciaza/przebiegciazy/63605,ospa-wietrzna-u-kobiet-w-ciazy.