Jaki plecak dla dziecka? Nie tylko waga ma znaczenie. Fizjoterapeutka wyjaśnia

Nowy plecak ma podobać się dziecku, ale przede wszystkim powinien być dopasowany do jego sylwetki. Liczy się nie tylko jego masa, lecz także konstrukcja, sposób noszenia i rozmieszczenie zawartości. O najczęstszych błędach popełnianych przy wyborze i pakowaniu plecaka oraz ich wpływie na postawę dziecka rozmawiamy z dr n. med. Elżbietą Binek, fizjoterapeutką.

Co dzieje się z sylwetką, gdy plecak jest źle dopasowany?

Mam wrażenie, że rodzic przy zakupie patrzy przede wszystkim na to, czy dziecku plecak się podoba.

dr n. med. Elżbieta Binek: Wiele wiemy już o konstrukcji plecaków, ich budowie czy sposobie noszenia. Nadal jednak potrzebna jest większa świadomość rodziców, że wybór plecaka, jego dopasowanie oraz sposób pakowania mogą wpływać na postawę dziecka.

Szczególnie ważne jest to w przypadku pierwszoklasistów. Od początku możemy nauczyć dziecko prawidłowego pakowania i noszenia plecaka, a tym samym wykształcić nawyki, które będą mu towarzyszyły przez kolejne lata.

Dane są niepokojące. Zakład Ochrony i Promocji Zdrowia Dzieci i Młodzieży podawał w 2013 roku, że u ponad 90 proc. przebadanych osób stwierdzono wady postawy, m.in. dotyczące kręgosłupa, stóp i kolan [1].

Jeżeli nieprawidłowości w obrębie postawy utrwalają się, w przyszłości mogą sprzyjać pojawianiu się dolegliwości bólowych oraz zmian przeciążeniowych i zwyrodnieniowych. Konsekwencje mogą dotyczyć także sprawności, wydolności organizmu oraz funkcjonowania układu krążeniowo-oddechowego.

Rodzice pierwszoklasistów często słyszą, żeby wybrać plecak razem z dzieckiem. To ono ma zdecydować, czy chce Minecrafta, czy inny wzór.

Dziecko powinno mieć możliwość wyboru, ponieważ to ono będzie korzystać z plecaka każdego dnia. Nie możemy jednak ograniczać decyzji wyłącznie do wyglądu. Plecak powinien być przede wszystkim odpowiednio dopasowany do dziecka i jego budowy ciała.

A jeśli nie jest?

Wówczas organizm zaczyna kompensować dodatkowe obciążenie. Dziecko może pochylać tułów do przodu, zaokrąglać barki czy wysuwać głowę. Zmianie może ulec także wzorzec chodu oraz sposób obciążania stóp. Krok może stać się krótszy, a sposób poruszania się mniej swobodny.

Czyli dziecko zaczyna układać się pod plecak?

Można tak powiedzieć. Organizm próbuje znaleźć pozycję, która pozwoli mu poradzić sobie z dodatkowym obciążeniem. Jeżeli taka sytuacja powtarza się regularnie, nieprawidłowy wzorzec może się utrwalać. Znaczenie ma jednak nie tylko sam plecak. Istotny jest także sposób jego pakowania oraz rozmieszczenie ciężaru.

Ile może ważyć plecak dziecka?

Jak więc prawidłowo spakować się do szkoły?

Cięższe i większe przedmioty, np. teczki czy zeszyty w formacie A4, powinny znajdować się przy tylnej ścianie plecaka, czyli możliwie blisko pleców dziecka. Mniejsze i lżejsze rzeczy można umieścić bliżej przedniej części. Z tego względu istotnym elementem konstrukcji plecaka są odpowiednio rozmieszczone komory i przegrody, które ułatwiają nie tylko organizację jego zawartości, ale także właściwe rozłożenie ciężaru. Śniadaniówka może mieć swoje miejsce, podobnie jak bidon, natomiast drobniejsze przedmioty, np. kredki czy przybory szkolne, można umieścić w przednich kieszeniach.

Tylko że nawet najlepiej spakowany plecak będzie za ciężki, jeśli dziecko włoży do niego wszystko, co ma akurat pod ręką.

Prowadzono badania dotyczące wpływu rozmieszczenia obciążenia na postawę dziecka podczas stania i chodzenia. Wykazano, że znaczenie ma nie tylko masa obciążenia, ale także jego położenie. Przy obciążeniu wynoszącym 15 proc. masy ciała obserwowano zmiany w ustawieniu tułowia i kręgosłupa. Przy niższym umiejscowieniu ciężaru zmiany te były mniejsze niż przy jego wyższym położeniu [2].

Pokazuje to, że przy projektowaniu plecaka i jego pakowaniu należy uwzględniać nie tylko całkowitą masę, ale także sposób jej rozmieszczenia względem kręgosłupa.

Dzieci często noszą w plecakach znacznie więcej przedmiotów, niż jest im potrzebne. Zgodnie z przywoływanymi zaleceniami masa plecaka nie powinna przekraczać 10 proc. masy ciała dziecka. Dlatego znaczenie ma każdy dodatkowy kilogram.

W młodszych klasach rodzic powinien więc regularnie sprawdzać zawartość plecaka. Dziecko może nosić kilka piórników, nadmiar kredek i pisaków, kilka temperówek czy zabawki. Każdy z tych przedmiotów osobno waży niewiele, ale ich łączna masa może znacząco zwiększyć obciążenie. Nie ma także potrzeby wybierania ciężkich śniadaniówek. Wystarczy lekki, funkcjonalny model z przegródkami.

Na jakie elementy konstrukcji plecaka zwrócić uwagę?

Wróćmy do wyboru plecaka. Jaki powinien być?

Dobrze, jeżeli plecak ma pas piersiowy, który pomaga go ustabilizować. Dzięki temu ogranicza jego przemieszczanie się podczas ruchu. Dziecko nie tylko chodzi – biega, skacze, jeździ na rowerze. Jeżeli plecak jest prawidłowo dopasowany i ustabilizowany, nie przesuwa się przy każdym ruchu i nie wymusza dodatkowych kompensacji ze strony organizmu.

Znaczenie ma również tylna ściana plecaka. Powinna być odpowiednio skonstruowana, a jej wyprofilowanie dostosowane do naturalnych krzywizn kręgosłupa dziecka. Istotny jest także materiał, z którego została wykonana. Dziecko będzie się pociło niezależnie od pory roku. Jeżeli tylna część plecaka nie zapewnia odpowiedniej wentylacji, komfort jego noszenia będzie mniejszy.

Plecak powinien mieć także szerokie, odpowiednio dopasowane szelki. Ich nadmierny nacisk na klatkę piersiową, w połączeniu z pochyleniem tułowia do przodu, może wpływać na pojemność życiową płuc [3]. W konsekwencji dziecko może szybciej się męczyć, a mniejsza tolerancja wysiłku może zniechęcać je do aktywności fizycznej.

Czy noszenie plecaka na jednym ramieniu szkodzi?

Jak dopasować plecak do sylwetki dziecka?

Wielkość plecaka należy dopasować do wzrostu i budowy ciała dziecka. Nie powinien wystawać ponad linię barków, a jego dolna część powinna znajdować się w okolicy obręczy biodrowej (miednicy).

Nieprawidłowo dopasowany plecak często jest noszony zbyt nisko. U nastolatków można obserwować sytuacje, w których plecak opiera się niemal na pośladkach. Przy takim ustawieniu dziecko może kompensacyjnie zmieniać pozycję tułowia i sposób chodzenia. Im większe obciążenie, tym bardziej widoczne mogą być te zmiany.

Nastolatkowie często też noszą plecak na jednym ramieniu. Ja tak robiłam.

Przy regularnym noszeniu plecaka na jednym ramieniu jedna strona ciała jest stale obciążana. Może to sprzyjać asymetrii tułowia i nieprawidłowym wzorcom postawy.

Czy po sylwetce dziecka widać, że plecak jest przeciążony albo źle dobrany? Pytam, bo czasem widzę dzieci zmierzające lub wracające ze szkoły. Idą pochylone, zgarbione.

Zmiana sposobu poruszania się nie musi wynikać wyłącznie z plecaka. Na postawę i wzorzec ruchu wpływają także osłabienie mięśni, istniejące zaburzenia postawy czy inne problemy związane z funkcjonowaniem narządu ruchu.

Nie należy pomijać także czynników emocjonalnych. Dziecko może być zestresowane, czegoś się obawiać albo po prostu źle się czuć. Wszystkie te elementy mogą wpływać na jego sposób poruszania się i ustawienie ciała.

Nasz styl życia się zmienił. Dzieci więcej siedzą, mniej chodzą, więcej czasu spędzają przed ekranami. Czy mają słabsze plecy niż dzieci kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu?

Obserwujemy zmniejszenie poziomu aktywności ruchowej dzieci i młodzieży, ale nie można przypisać tego jednemu czynnikowi. Dzieci mają dziś mniej okazji do spontanicznego ruchu.

Są oczywiście dzieci, które regularnie uprawiają sport, jednak aktywność fizyczna nie musi ograniczać się do zorganizowanych treningów. Rodzic może zabrać dziecko na rower, spacer czy plac zabaw. Także codzienna droga do szkoły może być okazją do ruchu.

Coraz częściej obserwuję u dzieci mniejszą tolerancję wysiłku oraz przykurcze w obrębie stawów i mięśni. Może mieć to związek z ograniczeniem ilości ruchu w ciągu dnia. Dziecko jedzie do szkoły samochodem albo autobusem, następnie przez kilka godzin siedzi na lekcjach, wraca do domu i znów ma niewiele okazji do spontanicznej aktywności.

Jeżeli szkoła znajduje się niedaleko, warto przejść ten odcinek pieszo. Możemy wybrać również rower czy hulajnogę. Nie każda aktywność fizyczna musi być kolejnymi zajęciami wpisanymi do kalendarza. Codzienny ruch korzystnie wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne, ale także na samopoczucie i funkcjonowanie psychiczne dziecka.

Jaki sport najlepiej wzmacnia kręgosłup dziecka?

Jaki sport wybrać, żeby wzmacniać kręgosłup dziecka?

Nie ma jednej dyscypliny, którą można polecić każdemu dziecku. Aktywność fizyczna powinna być dostosowana do jego możliwości, stanu zdrowia, wieku oraz zainteresowań. Dziecko powinno przede wszystkim czerpać z niej przyjemność i mieć motywację, żeby regularnie uczestniczyć w zajęciach.

Jeżeli miałabym wskazać aktywności, które szczególnie cenię z perspektywy fizjoterapeutycznej, wymieniłabym sporty walki, np. karate. Dziecko pracuje w nich nad kontrolą własnego ciała, koordynacją ruchową oraz utrzymaniem prawidłowej pozycji. Stopniowo uczy się także świadomego wykonywania określonych ruchów.

Aktywność fizyczna wpływa także na poczucie własnej wartości. Jeżeli dziecko zaczyna trenować i z czasem obserwuje swoje postępy, zdobywa kolejne umiejętności czy osiąga następne cele, otrzymuje bardzo ważny komunikat: „Potrafię. Jestem w stanie zrobić więcej niż wcześniej”. To może wzmacniać jego motywację i wiarę we własne możliwości.

Na początku bez rodzica trudno dziecku obrać właściwy kierunek. A czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci.

Zdecydowanie. Rodzic ma duży wpływ na to, jak wygląda codzienność dziecka. To rodzic współdecyduje o jego sposobie odżywiania, wyborze plecaka, ilości ruchu oraz wielu innych codziennych nawykach.

Jeżeli sami spędzamy dużo czasu przed ekranem, a jednocześnie mówimy dziecku: „Idź na spacer, pobaw się, pobiegaj”, trudno oczekiwać, że sama słowna zachęta będzie skuteczna. Dziecko przede wszystkim obserwuje dorosłych. Szczególnie w pierwszych latach życia rodzic jest dla niego ważnym wzorem, dlatego najskuteczniej uczymy przez własny przykład.

Dziękuję za rozmowę.

*dr n. med. Elżbieta Binek – fizjoterapeutka, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, gdzie ukończyła fizjoterapię oraz studia doktoranckie na Wydziale Lekarskim. Od lat specjalizuje się w fizjoterapii pediatrycznej. Edukuje rodziców m.in. na temat prawidłowej postawy, doboru obuwia i plecaków szkolnych. Jest ambasadorką kampanii „Zdrowy Plecak”, którą od lat tworzy firma St. Majewski.

Materiał powstał z inicjatywy redakcji. Zdjęcia wykorzystane w publikacji zostały udostępnione przez producenta.

Bibliografia

[1] Profilaktyka wad postawy u dzieci i młodzieży w szkołach publicznych, Informacja o wynikach kontroli NIK [dostęp on-line: https://www.nik.gov.pl/plik/id,22210,v,artykul_21326.pdf] [2] H.M. Brackley, J.M. Stevenson, J.C. Selinger, Effect of backpack load placement on posture and spinal curvature in prepubescent children. Work. 2009, 32(3): 351-60. doi: 10.3233/WOR-2009-0833.

[3] M. Singh, F. Ambreen, Z. Shahiduz, Effect of backpack load on pulmonary function, International Journal of Creative Research Thoughts (IJCRT) 2023, vol. 11, p. 264-270 [dostęp on-line: https://www.ijcrt.org/papers/IJCRT2303374.pdf].