Starania o dziecko: od kiedy warto zacząć diagnostykę i co bada się najpierw

Najtrudniejszy w staraniach o dziecko bywa nie sam brak ciąży, tylko niepewność, czy to już czas, żeby coś sprawdzić. Odpowiedź jest bardziej konkretna, niż się wydaje, a pierwszy etap diagnostyki jest prostszy i tańszy, niż większość par zakłada.

Ile trwa zajście w ciążę, jeśli wszystko jest w porządku

U par bez obciążeń około 80–85% zachodzi w ciążę w ciągu roku regularnego współżycia bez antykoncepcji. Rozkład w czasie nie jest równomierny: największa część przypada na pierwsze pół roku, potem tempo wyraźnie zwalnia. To dlatego jedno czy dwa „puste” miesiące nie mówią jeszcze niczego, a sześć czy dwanaście — już tak.

Przyjęta definicja jest prosta: o niepłodności mówi się po dwunastu miesiącach regularnego współżycia bez zabezpieczenia, które nie zakończyło się ciążą. U kobiet po 35. roku życia ten okres skraca się do sześciu miesięcy — nie dlatego, że po trzydziestce dzieje się coś gwałtownego, tylko dlatego, że czas diagnostyki i ewentualnego leczenia sam w sobie trwa, a rezerwa jajnikowa zmniejsza się z wiekiem.

Kiedy nie czekać całego roku

• Wiek powyżej 35 lat — sześć miesięcy.
• Wiek powyżej 40 lat — warto skonsultować się od razu, równolegle ze staraniami.
• Cykle nieregularne, bardzo długie albo brak miesiączek — jeśli owulacja nie występuje regularnie, czekanie niczego nie zmieni.
• Rozpoznana wcześniej endometrioza, zespół policystycznych jajników, choroba tarczycy lub podwyższona prolaktyna.
• Przebyte operacje w obrębie miednicy, zapalenie przydatków, ciąża pozamaciczna.
• Dwie lub więcej utrat ciąży.
• Znane nieprawidłowości u partnera: przebyte zapalenie jąder, żylaki powrózka, operacje, leczenie onkologiczne.

Okno płodne: dlaczego aplikacja bywa myląca

Plemniki zachowują zdolność zapłodnienia w drogach rodnych kobiety nawet do pięciu dni, komórka jajowa — od dwunastu do dwudziestu czterech godzin. Praktycznie oznacza to, że szansa istnieje w ciągu pięciu dni poprzedzających owulację i w dniu owulacji, a największa jest w dwóch dobach bezpośrednio przed nią.

Aplikacje liczą ten moment na podstawie średniej z poprzednich cykli i zakładają, że faza po owulacji trwa równo czternaście dni. U wielu kobiet tak nie jest, a przy nieregularnych cyklach prognoza potrafi się rozminąć nawet o tydzień. Testy owulacyjne wykrywają wyrzut LH, czyli sygnał poprzedzający owulację — ale dodatni test mówi, że wyrzut nastąpił, a nie że pęcherzyk faktycznie pękł. W zespole policystycznych jajników testy bywają dodatnie wielokrotnie w jednym cyklu.

Pewność daje obserwacja ultrasonograficzna: seria krótkich badań od około dziesiątego dnia cyklu pokazuje, czy pęcherzyk dominujący rośnie, jak szybko i czy rzeczywiście doszło do owulacji. Rosnący pęcherzyk powiększa się mniej więcej o 2 mm na dobę i pęka zwykle przy średnicy 18–24 mm; po owulacji na jego miejscu widać ciałko żółte i niewielką ilość płynu. Jak to wygląda na obrazie, pokazuje ten materiał: jak wygląda owulacja na USG.

Co bada się u kobiety

Pierwszy zestaw jest niewielki i celowy. Hormony pobiera się w konkretnych dniach cyklu, bo ta sama wartość w innym momencie znaczy co innego.

• Między drugim a piątym dniem cyklu: FSH, LH, estradiol, a także TSH i prolaktyna.
• AMH — wskaźnik rezerwy jajnikowej, można oznaczyć w dowolnym dniu cyklu.
• Progesteron w środku fazy lutealnej, mniej więcej tydzień przed spodziewaną miesiączką — to badanie potwierdza, że owulacja wystąpiła.
• USG przezpochwowe z oceną macicy, endometrium i liczby pęcherzyków antralnych.
• Ocena drożności jajowodów — badaniem kontrastowym lub ultrasonograficznym; wykonuje się je na określonym etapie cyklu i zwykle nie na pierwszej wizycie.

Cały ten etap mieści się w jednym–dwóch cyklach i w większości przypadków wystarcza, żeby ustalić, gdzie leży problem albo że go nie ma. Zakres i kolejność badań opisuje strona poświęcona temu zagadnieniu: diagnostyka przy staraniach o dziecko.

Badanie nasienia: pierwszy krok, nie ostatni

Czynnik męski odpowiada mniej więcej za połowę przypadków, a badanie jest nieporównanie prostsze i tańsze niż diagnostyka po stronie kobiety. Mimo to bardzo często robi się je na końcu — po miesiącach badań u partnerki. Rozsądniej zacząć od niego równolegle.

Materiał oddaje się po dwóch–siedmiu dniach wstrzemięźliwości. Według obowiązujących norm za prawidłowe uznaje się objętość co najmniej 1,4 ml, koncentrację od 16 mln plemników w mililitrze, ruchliwość całkowitą od 42%, ruch postępowy od 30% i co najmniej 4% form o prawidłowej budowie. Jeden nieprawidłowy wynik nie jest rozpoznaniem — parametry nasienia wahają się i po chorobie z gorączką potrafią być gorsze jeszcze przez dwa–trzy miesiące. Badanie powtarza się po kilku tygodniach, zanim wyciągnie się wnioski.

Jak wygląda pierwsza wizyta pary

Wbrew obawom nie zaczyna się od badań, tylko od rozmowy — i to rozmowy z obojgiem, jeśli to możliwe. Pytania dotyczą długości starań, regularności cyklu, przebytych chorób i operacji, wcześniejszych ciąż po obu stronach, przyjmowanych leków, pracy w warunkach narażenia na wysoką temperaturę lub substancje chemiczne. Potem badanie ginekologiczne z USG i ustalenie, które badania i w którym dniu cyklu wykonać.

Realny harmonogram wygląda zwykle tak: pierwszy cykl to hormony z początku cyklu, USG i badanie nasienia, drugi to potwierdzenie owulacji i ewentualna ocena drożności jajowodów. Po dwóch cyklach w większości przypadków wiadomo, czy problem istnieje i gdzie leży. To ważne, bo najbardziej męczy nie sama diagnostyka, tylko poczucie, że trwa bez końca i bez planu.

Po utracie ciąży

Jedna utrata ciąży w pierwszym trymestrze jest zjawiskiem częstym i w większości przypadków wynika z przypadkowej nieprawidłowości genetycznej zarodka. Nie jest wskazaniem do szerokiej diagnostyki i nie oznacza, że kolejna ciąża jest zagrożona. Rozszerzone badania wykonuje się po dwóch lub więcej utratach — wtedy sprawdza się między innymi budowę macicy, funkcję tarczycy oraz czynniki krzepnięcia.

Zobacz także

Jak wygląda rekrutacja dla opiekunek do pracy w Niemczech?

Kwestia oddzielna, ale praktyczna: po poronieniu nie trzeba czekać z kolejnymi staraniami tak długo, jak się kiedyś zalecało — moment powrotu do starań ustala się indywidualnie, biorąc pod uwagę przebieg, wyniki i gotowość psychiczną, która bywa tu czynnikiem najtrudniejszym.

Co możecie zrobić bez lekarza

• Masa ciała po obu stronach. Zarówno znaczna nadwaga, jak i niedowaga obniżają płodność, a już kilkuprocentowa redukcja masy ciała u kobiet z zespołem policystycznych jajników bywa wystarczająca, żeby owulacje wróciły.
• Kwas foliowy 0,4 mg dziennie u kobiety — zaczyna się przed ciążą, nie po jej potwierdzeniu.
• Rzucenie palenia. Palenie przyspiesza wygasanie rezerwy jajnikowej i pogarsza parametry nasienia; to jeden z niewielu czynników, na które macie pełny wpływ.
• Ograniczenie alkoholu i wysokich temperatur u mężczyzny — sauna, gorące kąpiele, laptop na kolanach przez wiele godzin.
• Regularne współżycie co dwa–trzy dni przez cały cykl. To skuteczniejsze niż celowanie w jeden „właściwy” dzień, a przy okazji oszczędza sporo napięcia.
• Sen i realne odciążenie. Nie chodzi o „wyluzuj, to się uda” — to zdanie nikomu nie pomogło. Chodzi o to, że przewlekły niedobór snu i skrajny stres mierzalnie wpływają na oś hormonalną.

Gdy wszystkie wyniki są prawidłowe

To scenariusz częstszy, niż się wydaje: cykle owulacyjne, hormony w normie, jajowody drożne, nasienie prawidłowe — a ciąży nie ma. Mówi się wtedy o niepłodności idiopatycznej, czyli takiej, dla której nie udało się wskazać przyczyny. Dotyczy to mniej więcej co dziesiątej–co piątej pary i nie oznacza, że przyczyny nie ma. Oznacza, że dostępnymi badaniami jej nie widać.

Praktyczne konsekwencje są dwie. Po pierwsze, nie warto zapętlać się w kolejnych badaniach — po pełnym podstawowym zestawie dokładanie egzotycznych paneli rzadko zmienia postępowanie. Po drugie, sam upływ czasu przestaje być obojętny: przy prawidłowych wynikach część par zachodzi w ciążę w kolejnych miesiącach bez żadnej interwencji, ale im dłuższy staż starań i im wyższy wiek kobiety, tym wcześniej rozważa się leczenie. Decyzję, jak długo czekać, podejmuje się wspólnie z lekarzem i warto ją podjąć świadomie, a nie przez zaniechanie.

Czego nie robić

Nie powtarzać tych samych badań co cykl bez wskazań — hormony wahają się fizjologicznie i seria wyników z różnych dni potrafi wprowadzić więcej zamieszania niż jasności. Nie zamawiać na własną rękę szerokich paneli hormonalnych w przypadkowych dniach cyklu. Nie zaczynać suplementów „na płodność” o nieustalonym składzie — część z nich zawiera wyciągi wpływające na gospodarkę hormonalną.

Nie traktować też wyniku jednego badania jako wyroku. Pojedynczy niski wynik AMH u trzydziestolatki nie oznacza, że ciąża jest niemożliwa; pojedynczy nieprawidłowy wynik nasienia nie oznacza niepłodności partnera. Parametry płodności opisują prawdopodobieństwo w czasie, a nie rozstrzygają pojedynczego przypadku — i tak należy je czytać.

I najważniejsze: nie zostawiać diagnostyki w połowie. Najczęstszy scenariusz to zrobienie części badań, odłożenie reszty „na później” i powrót do tematu po dwóch latach — od zera, bo wyniki są już nieaktualne. Konsultacje w tym zakresie prowadzi lek. Anastasiia Sokhach, przyjmując w Warszawie po polsku, ukraińsku i rosyjsku.