Dlaczego dzieci częściej chorują zimą? Nie chodzi tylko o niską temperaturę

Redaktor naczelna biokurier.pl i mamywsieci.pl. Laureatka I nagrody w konkursie…
Z tego artykułu dowiesz się:
Zimą wielu rodziców ma wrażenie, że ich dzieci chorują niemal bez przerwy. Nie jest to wyłącznie subiektywne odczucie. W chłodniejszych miesiącach rzeczywiście rośnie liczba zakażeń układu oddechowego, a dzieci, szczególnie te uczęszczające do żłobka i przedszkola, należą do grup najbardziej narażonych na kolejne infekcje. Dlaczego tak się dzieje? Czy winne są mróz, suche powietrze i przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach? Odpowiedź jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Na zimową falę zachorowań wpływają zarówno właściwości samych wirusów, warunki środowiskowe, jak i sposób funkcjonowania naszego organizmu.
Dlaczego zimą dzieci częściej chorują?
Przeziębienie nie jest chorobą wywoływaną przez mróz. Za infekcje odpowiadają wirusy, które przedostają się do organizmu i namnażają w komórkach błony śluzowej dróg oddechowych. Nie oznacza to jednak, że temperatura i warunki atmosferyczne nie mają żadnego znaczenia. Wpływają na to, jak długo wirusy zachowują zakaźność, jak łatwo się rozprzestrzeniają i jak sprawnie organizm potrafi się przed nimi bronić.
Są trzy główne mechanizmy odpowiedzialne za sezonowość infekcji:
- większa stabilność i łatwiejsze przenoszenie się niektórych wirusów w chłodnym, suchym powietrzu,
- częstsze przebywanie ludzi w zamkniętych, słabo wentylowanych pomieszczeniach,
- zmiany w funkcjonowaniu naturalnych mechanizmów obronnych dróg oddechowych pod wpływem niskiej temperatury i małej wilgotności powietrza.
Te czynniki wzajemnie się uzupełniają. Zimą łatwiej o kontakt z wirusem, a warunki panujące w otoczeniu sprzyjają zakażeniu.
1. Zimą wirusy mają lepsze warunki do rozprzestrzeniania się
Nie wszystkie wirusy zachowują się tak samo, ale część patogenów odpowiedzialnych za sezonowe infekcje dróg oddechowych lepiej radzi sobie w niskiej temperaturze i przy małej wilgotności powietrza. Dotyczy to m.in. wirusa grypy. Badania laboratoryjne i eksperymenty na zwierzętach pokazały, że w temperaturze ok. 5°C przenosił się skuteczniej niż w 20°C. W temperaturze 30°C wirus nie przenosił się między świnkami morskimi na odległość, ale nadal mógł zakażać zwierzęta mające bezpośredni kontakt z chorym osobnikiem.
W klimacie umiarkowanym, do którego należy Polska, znaczenie ma także wilgotność bezwzględna, czyli ilość pary wodnej zawartej w powietrzu. Jej spadek często poprzedza wzrost aktywności wirusa grypy. To jeden z powodów, dla których sezon zachorowań na grypę przypada u nas na chłodniejsze miesiące.
Dzieci nie chorują dlatego, że jest zimno. Niska temperatura nie wywołuje infekcji bezpośrednio, jednak stwarza wirusom lepsze warunki do przetrwania i rozprzestrzeniania się w otoczeniu.
2. Suche powietrze osłabia naturalną ochronę nosa i gardła
Nos i drogi oddechowe nie są biernym kanałem, przez który powietrze dostaje się do płuc. Wyściełająca je błona śluzowa stanowi pierwszą linię obrony przed drobnoustrojami. Pokrywa ją warstwa śluzu, w której zatrzymują się m.in. wirusy, bakterie i cząsteczki zanieczyszczeń. Nad jej powierzchnią pracują mikroskopijne rzęski, czyli drobne wypustki komórek nabłonka, które poruszają się rytmicznie i przesuwają zanieczyszczony śluz w kierunku gardła. Ten mechanizm nazywa się transportem śluzowo-rzęskowym.
Problem pojawia się wtedy, gdy powietrze jest bardzo suche. Śluz traci wtedy odpowiednią konsystencję, a praca rzęsek ulega zaburzeniu. Efekt? Organizm wolniej usuwa drobnoustroje z powierzchni błony śluzowej. Badania wskazują również, że suche powietrze uszkadza komórki nabłonka i osłabia miejscową odpowiedź przeciwwirusową.
Zimą sytuację pogarsza ogrzewanie mieszkań, szkół i przedszkoli. Powietrze, które dostaje się do pomieszczeń z zewnątrz, po ogrzaniu ma zwykle niską wilgotność względną. Jeśli dodatkowo rzadko otwieramy okna, w pomieszczeniach utrzymuje się niekorzystny mikroklimat.
Zimą, w obawie przed wychłodzeniem mieszkania, rzadziej otwieramy okna. To błąd. Regularne, krótkie wietrzenie pomaga wymienić powietrze i ograniczyć ilość wirusów krążących w pomieszczeniu.
3. Dzieci zimą spędzają więcej czasu w pomieszczeniach
Jest jeszcze jeden powód, który ma bardzo duże znaczenie: zimą częściej przebywamy blisko siebie. Przedszkolna sala, szkolna klasa, świetlica, sala zabaw czy zatłoczony autobus to miejsca, w których dzieci mają wiele okazji do kontaktu z drobnoustrojami. Wystarczy, że jedno z nich przyjdzie do przedszkola w początkowej fazie infekcji, aby zaraziło kolejnych podopiecznych. Nie zawsze można tego uniknąć. Niektóre wirusy przenoszą się jeszcze przed pojawieniem się wyraźnych objawów, a część zakażonych osób przechodzi infekcję bezobjawowo. Dzieci dodatkowo często dotykają wspólnych zabawek, mebli i innych powierzchni, a następnie pocierają oczy, nos lub wkładają ręce do ust. To kolejny sposób, w jaki niektóre wirusy mogą się rozprzestrzeniać.
To nie przedszkole samo w sobie obniża odporność dziecka. Rozprzestrzenianiu się wirusów sprzyja przede wszystkim duża liczba dzieci w jednym miejscu, wspólne zabawki i częsty, bliski kontakt. Im więcej takich interakcji, tym większa szansa na zakażenie.
4. Układ odpornościowy dziecka dopiero uczy się rozpoznawać wirusy
U małych dzieci infekcje występują znacznie częściej niż u młodzieży czy dorosłych. Jednym z powodów jest niedojrzałość układu odpornościowego, który stopniowo rozwija zdolność rozpoznawania i zwalczania kolejnych patogenów.
Dziecko nie rodzi się z gotową odpornością na wszystkie wirusy krążące w środowisku. Część przeciwciał dziecko otrzymuje jeszcze w życiu płodowym, za pośrednictwem łożyska, a kolejne wraz z mlekiem kobiecym. Ta ochrona jest jednak ograniczona i z czasem się zmienia. Własny układ odpornościowy musi nauczyć się rozpoznawać kolejne drobnoustroje. Po kontakcie z patogenem organizm wytwarza swoistą odpowiedź immunologiczną, w tym przeciwciała i komórki pamięci immunologicznej. Dzięki temu przy kolejnym spotkaniu z tym samym wirusem potrafi szybciej zareagować. Nie oznacza to jednak, że dziecko po przechorowaniu jednej infekcji staje się odporne na przeziębienia. Przyczyną podobnych objawów może być ponad 200 różnych wirusów, a niektóre z nich występują w wielu wariantach. Przebycie infekcji nie chroni więc przed wszystkimi kolejnymi zakażeniami.
Z każdą kolejną infekcją układ odpornościowy zdobywa nowe doświadczenia, ale nie uodparnia się na wszystkie wirusy naraz. Stąd też dzieci, zwłaszcza te najmłodsze, mogą chorować kilka, a nawet kilkanaście razy w roku.
Ile razy w roku dziecko może chorować? Kiedy częste infekcje są normą?
Rodzice często niepokoją się, że ich dziecko zbyt często choruje. Szczególnie wtedy, gdy między kolejnymi infekcjami mija zaledwie kilkanaście dni. Tymczasem w pierwszych latach życia częste zakażenia układu oddechowego nie muszą świadczyć o zaburzeniach odporności.
U małych dzieci, szczególnie tych uczęszczających do żłobka lub przedszkola albo mających starsze rodzeństwo w wieku przedszkolnym, infekcje dróg oddechowych występują bardzo często. W pierwszych dwóch latach życia najmłodsi mogą przechodzić średnio 8–10 przeziębień rocznie. Dobra wiadomość jest taka, że większość infekcji ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie. Zdarzają się jednak również cięższe zakażenia, np. zapalenie płuc czy zapalenie oskrzelików.
Szacuje się, że 90 proc. infekcji dróg oddechowych wywołują wirusy. Należą do nich m.in. rynowirusy, adenowirusy, koronawirusy, wirusy paragrypy i grypy.
Kiedy dziecko często choruje, rodzice zaczynają się zastanawiać, czy liczba infekcji mieści się w normie. Nie należy jednak oceniać sytuacji wyłącznie na podstawie statystyk. Równie ważny jest przebieg zakażeń, ich ciężkość, rodzaj drobnoustrojów oraz to, czy dziecko prawidłowo rośnie i się rozwija. Niepokój powinny wzbudzić infekcje o wyjątkowo ciężkim przebiegu, nietypowo nawracające zakażenia czy częste hospitalizacje. W takiej sytuacji należy skonsultować się z pediatrą, który oceni, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
Czy dziecko choruje, bo zmarzło? Najpopularniejsze zimowe mity
Mit 1. Od zimna można się przeziębić.
Nie bezpośrednio. Przeziębienie jest infekcją wirusową, więc do zachorowania potrzebny jest kontakt z wirusem. Nie oznacza to jednak, że niska temperatura jest zupełnie obojętna. Chłodne i suche powietrze może wpływać na funkcjonowanie błon śluzowych oraz lokalne mechanizmy odpornościowe.
Mit 2. Wyjście na dwór z mokrymi włosami powoduje infekcję.
Nie ma podstaw, by twierdzić, że mokre włosy wywołują przeziębienie. Zakażenie powodują wirusy, a nie wilgoć na głowie. Dziecko powinno być ubrane odpowiednio do temperatury, ale sam fakt wyjścia na zewnątrz z niedosuszonymi włosami nie oznacza, że zachoruje.
Mit 3. Przeciąg powoduje zapalenie ucha.
Zapalenie ucha środkowego u dzieci często rozwija się jako powikłanie infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych. Zakażenie i obrzęk błony śluzowej mogą utrudniać prawidłowe funkcjonowanie trąbki słuchowej, co sprzyja gromadzeniu się płynu w uchu środkowym i rozwojowi stanu zapalnego. Sam przeciąg nie jest przyczyną infekcji ucha.
Mit 4. Dziecko, które zimą wychodzi na dwór, częściej choruje.
Nie. Przebywanie na świeżym powietrzu nie powoduje zakażeń. Spacer, zabawa na placu zabaw czy aktywność fizyczna na zewnątrz nie są zagrożeniem dla zdrowego dziecka, jeśli zadbamy o odpowiedni ubiór i warunki. Co więcej, spędzanie czasu poza zatłoczonymi pomieszczeniami ogranicza liczbę bliskich kontaktów z osobami, które mogą być zakażone.
Mit 5. Każdy kolejny katar oznacza słabą odporność.
Nie. U małych dzieci częste infekcje są związane między innymi z niedojrzałością układu odpornościowego i dużą liczbą nowych kontaktów z patogenami. Kilka przeziębień w sezonie nie jest samo w sobie dowodem na niedobór odporności. Ważne jest to, jak ciężko dziecko choruje, jak długo trwa rekonwalescencja i czy między infekcjami wraca do dobrej formy.
Jak zmniejszyć ryzyko zimowych infekcji u dziecka?
Nie da się całkowicie uchronić dziecka przed wirusami. Można jednak ograniczyć ryzyko zakażenia i zadbać o warunki, w których naturalne mechanizmy obronne organizmu działają sprawniej.
- Zadbaj o urozmaiconą dietę. Codzienny jadłospis powinien dostarczać witamin i składników mineralnych potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Szczególną uwagę zwróć na witaminę D, witaminę C i cynk. Ich niedobory mogą osłabiać mechanizmy obronne organizmu.
- Pilnuj odpowiedniej ilości snu. Niewyspany organizm gorzej radzi sobie z codziennymi wyzwaniami.
- Dbaj o poczucie bezpieczeństwa i spokój dziecka. Przewlekły stres może niekorzystnie wpływać na funkcjonowanie układu odpornościowego.
- Ograniczaj kontakt z osobami chorymi. Nie zawsze da się uniknąć zakażenia, szczególnie gdy dziecko chodzi do żłobka lub przedszkola. Nie posyłaj jednak wyraźnie chorego malucha do placówki. Pozwól mu odpocząć i wrócić do grupy po ustąpieniu objawów.
- Ucz dziecko zasad higieny. Regularne mycie rąk, szczególnie po powrocie do domu, przed posiłkami i po skorzystaniu z toalety, ogranicza przenoszenie drobnoustrojów. Warto też przypominać, by maluch nie dotykał brudnymi rękami oczu, nosa i ust.
- Ubieraj dziecko odpowiednio do pogody. Zarówno przegrzewanie, jak i wychładzanie nie służą organizmowi. Dobieraj ubrania do temperatury i aktywności malucha, zamiast kierować się wyłącznie porą roku.
- Zachęcaj do codziennego ruchu. Spacery, jazda na rowerze, bieganie i zabawy na świeżym powietrzu wspierają ogólną kondycję organizmu.
- Chroń dziecko przed dymem tytoniowym i zanieczyszczonym powietrzem. Substancje obecne w dymie papierosowym podrażniają drogi oddechowe i osłabiają ich naturalne mechanizmy obronne.
- Pamiętaj o szczepieniach ochronnych. Szczególnie istotne jest coroczne szczepienie przeciw grypie, które zmniejsza ryzyko zachorowania i ciężkiego przebiegu choroby.
- Regularnie wietrz mieszkanie. Nawet zimą nie rezygnuj z otwierania okien. Wymiana powietrza pomaga ograniczyć stężenie unoszących się w pomieszczeniach cząsteczek zakaźnych. Dotyczy to również sal przedszkolnych i szkolnych.
- Kontroluj wilgotność powietrza. Zbyt suche powietrze może wysuszać i podrażniać błony śluzowe dróg oddechowych, które stanowią jedną z pierwszych barier ochronnych organizmu. Wilgotność najlepiej sprawdzać higrometrem. Jeśli używasz nawilżacza, regularnie go czyść.
Bibliografia
- M. Moriyama M, W.J. Hugentobler, A. Iwasaki, Seasonality of influenza and other respiratory viruses, vol. 7, 2020, dostęp on-line: https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-virology-012420-022445
- G. Neumann, Y. Kawaoka, Seasonality of influenza and other respiratory viruses, vol. 14 (14), EMBO Molecular Medicine 2022.
- A. Szczukocka-Zych, M. Makowska, Profilaktyka i leczenie nawracających infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci, Pediatria po Dyplomie 2018, nr 4.
- T. Jackowska1, K. Plata-Nazar2, A. Sybilski, Przeziębienie u dzieci – postępowanie, Przegląd Pediatryczny 2025, t. 54/No. 4/1-7
Jak oceniasz ten tekst?
Redaktor naczelna biokurier.pl i mamywsieci.pl. Laureatka I nagrody w konkursie Dziennikarz Medyczny 2016 roku. Autorka wielu artykułów o tematyce medycznej i prozdrowotnej. W wolnych chwilach lubi czytać kryminały, chodzić na spacery i układać puzzle. Przez wiele lat publikowała w serwisach grupy wp.pl








